Shloka 42

निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत । राजेन्द्र! भीमसेनकी छोड़ी हुई उस वेगवती गदाके गिरनेसे धरती डोलने लगी ।। ४१६ || तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे

sañjaya uvāca | nipatantyā mahārāja pṛthivī samakampata | rājendra bhīmasenena muktāyā vegavatyā gadāyā nipatanāt dharā cacāla | tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe |

Wahai Maharaja, ketika gada itu jatuh, bumi pun bergetar. Sang pangeran Kaurava tak sanggup menahan aib karena gadanya tertahan di medan laga.

निपतन्त्याby (its) falling down
निपतन्त्या:
करण
TypeVerb
Rootनिपत् (धातु) → निपतन्ती (वर्तमान कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
पृथिवीthe earth
पृथिवी:
कर्ता
TypeNoun
Rootपृथिवी
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समकम्पतshook, trembled
समकम्पत:
TypeVerb
Rootकम्प् (धातु) + सम्
Formलङ् (अनद्यतनभूत), प्रथम, एकवचन
ताम्that (one/it)
ताम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
not
:
TypeIndeclinable
Root
अमृष्यतdid not endure, could not bear
अमृष्यत:
TypeVerb
Rootमृष् (धातु) + अ (निषेध/नञ्-प्रभावः) → अमृष्
Formलङ् (अनद्यतनभूत), प्रथम, एकवचन
कौरव्यःthe Kaurava (warrior)
कौरव्यः:
कर्ता
TypeNoun
Rootकौरव्य
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गदाम्the mace
गदाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगदा
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रतिहताम्struck back, repelled
प्रतिहताम्:
TypeAdjective
Rootप्रति-हन् (धातु) → प्रतिहत (भूतकृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
रणेin battle
रणे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootरण
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhritarashtra (implied by address: mahārāja)
B
Bhimasena (Bhima)
K
Kaurava prince (Duryodhana)
G
gada (mace)
P
pṛthivī/dharā (earth)

Educational Q&A

The verse highlights how unchecked pride and intolerance of setback can drive a warrior deeper into destructive conflict; true strength includes the capacity to bear reversal without being ruled by anger.

Sanjaya describes the tremendous force of Bhima’s hurled mace—so powerful that its fall makes the earth tremble—and then notes that the Kaurava prince (Duryodhana) is enraged and cannot accept that his mace has been thwarted in the fight.