शकुनिवधः — Sahadeva’s Slaying of Śakuni
with Ulūka’s fall
“निश्चय ही इस पृथ्वीपर किसीको भी कालसे छुटकारा नहीं मिलता, तभी तो इस प्रकार अपनी सेनाका संहार होनेपर भी दुर्योधन युद्धके लिये खड़ा है, उसे देखिये। आजके दिन महाराज युधिष्ठिर शत्रुहीन हो जायँगे ।।
niścaya hi asmin pṛthivyāṁ kasyacid api kālāt mucyate na; tasmād evaṁ svāṁ senāṁ saṁhṛtām api dṛṣṭvā duryodhanaḥ yuddhāya tiṣṭhati—taṁ paśyata. adya dine mahārāja yudhiṣṭhiraḥ śatru-hīnaḥ bhaviṣyati. na hi me mokṣyate kaścit pareṣām iha cintaye; ye tv adya samaraṁ kṛṣṇa na hāsyanti madotkaṭāḥ.
Sañjaya berkata: “Sungguh, di bumi ini tak seorang pun terbebas dari Waktu. Itulah sebabnya, meski melihat pasukannya sendiri musnah, Duryodhana tetap berdiri siap bertempur—lihatlah dia. Hari ini juga Mahārāja Yudhiṣṭhira akan menjadi tanpa musuh. Adapun aku, aku tak mengira seorang pun di sini akan diselamatkan; pikiranku hanya pada nasib yang lain. Mereka yang hari ini, mabuk oleh kesombongan, wahai Kṛṣṇa, tidak akan meninggalkan pertempuran—sedang berlari menuju kebinasaan.”
संजय उवाच
The verse underscores the inevitability of Kāla (Time/Death): no one escapes it. It also critiques mada (pride) that drives warriors to persist in violence even when ruin is evident, contrasting cosmic inevitability with human delusion and stubbornness.
Sanjaya reports to Dhritarashtra that despite catastrophic losses, Duryodhana still stands ready to fight. He foresees that the day will end with Yudhishthira effectively free of enemies, as those who refuse to withdraw from battle out of pride will be destroyed.