Shloka 10

विशीर्णनागाश्वर॒थ प्रवीरं बल॑ त्वदीयं यमराष्ट्रकल्पम्‌ । अन्योन्यमासाद्य हत॑ महद्वि- नराश्वनागैर्गिरिकूटकल्पै:,“नरेश्वर! तुम्हारी सेनाके हाथी, घोड़े, रथ और प्रमुख वीर नष्ट- भ्रष्ट हो गये। सारी सेनामें यमराजका राज्य-सा हो गया है। पर्वतशिखरोंके समान विशाल हाथी, घोड़े और पैदल मनुष्य एक-दूसरेसे टक्कर लेकर अपने प्राण खो बैठे हैं

sañjaya uvāca | viśīrṇa-nāgāśva-ratha-pravīraṃ balaṃ tvadīyaṃ yama-rāṣṭra-kalpam | anyonyam āsādya hataṃ mahad vinarāśva-nāgair giri-kūṭa-kalpaiḥ ||

Wahai penguasa manusia! Pasukanmu—gajah, kuda, kereta, dan para kesatria utama—telah hancur berantakan. Medan laga kini laksana negeri Yama. Gajah-gajah sebesar puncak gunung, kuda-kuda, dan para prajurit saling menghantam, lalu binasa dalam tabrakan itu.

विशीर्णshattered, broken
विशीर्ण:
Karta
TypeAdjective
Rootविशीर्ण (वि-शीर्ण, √शॄ/√शृ 'to break, decay' past participle)
FormNeuter, Nominative, Singular
नागelephants
नाग:
Karta
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, Nominative, Plural
अश्वhorses
अश्व:
Karta
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Nominative, Plural
रथchariots
रथ:
Karta
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रवीरम्chief hero/warrior
प्रवीरम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रवीर
FormMasculine, Accusative, Singular
बलम्army, force
बलम्:
Karta
TypeNoun
Rootबल
FormNeuter, Nominative, Singular
त्वदीयम्your (belonging to you)
त्वदीयम्:
Karta
TypeAdjective
Rootत्वदीय
FormNeuter, Nominative, Singular
यमof Yama (Death)
यम:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयम
FormMasculine, Genitive, Singular
राष्ट्रkingdom, realm
राष्ट्र:
Karta
TypeNoun
Rootराष्ट्र
FormNeuter, Nominative, Singular
कल्पम्like, resembling
कल्पम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकल्प
FormNeuter, Accusative, Singular
अन्योन्यम्one another (mutually)
अन्योन्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअन्योन्य
FormNeuter, Accusative, Singular
आसाद्यhaving encountered/attacked
आसाद्य:
Karana
TypeVerb
Rootआ-√सद्
FormAbsolutive (Gerund)
हताःslain, killed
हताः:
Karta
TypeAdjective
Rootहत (√हन् past participle)
FormMasculine, Nominative, Plural
महत्great, huge
महत्:
Karta
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Nominative, Singular
विनराःmen (foot-soldiers)
विनराः:
Karta
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Nominative, Plural
अश्वby/with horses
अश्व:
Karana
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Instrumental, Plural
नागैःby/with elephants
नागैः:
Karana
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, Instrumental, Plural
गिरिmountain
गिरि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगिरि
FormMasculine, Nominative, Singular
कूटpeak, summit
कूट:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकूट
FormNeuter, Nominative, Singular
कल्पैःlike, comparable to
कल्पैः:
Karana
TypeAdjective
Rootकल्प
FormMasculine, Instrumental, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
N
Nareśvara (the king, i.e., Dhṛtarāṣṭra as addressee)
Y
Yama
E
elephants
H
horses
C
chariots
W
warriors/men

Educational Q&A

The verse underscores the catastrophic cost of war: when armies collide in rage and rivalry, the field becomes ‘like Yama’s realm,’ reminding the listener of impermanence and the ethical gravity of violence, even within a kṣatriya context.

Sañjaya reports to the king that the king’s forces have been devastated—elephants, horses, chariots, and leading fighters are broken; huge elephants and mixed ranks crash into each other, resulting in widespread death.