Adhyaya 92

Verse 1

अफड-४#--का+ नवतितमो< ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे हताहत होकर सेनासहित दुःशासनका पलायन धृतराष्ट उवाच तस्मिन्‌ प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना । के तु तत्र रणे वीरा:ः प्रत्युदीयुर्धनंजयम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sanjaya! Ketika Arjuna yang bermahkota telah menghancurkan barisan depan itu dan menebasnya habis, para pahlawan manakah di medan laga yang maju untuk menghadapi Dhanañjaya?”

Verse 2

आहोस्विच्छकटबव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चया: । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तं प्राकारमकुतो भयम्‌

Atau apakah terjadi bahwa, ketika tekad mereka menjadi sia-sia, mereka berlindung pada Droṇa yang berdiri teguh laksana benteng, lalu tanpa gentar memasuki formasi perang berbentuk kereta (śakaṭa-vyūha)?

Verse 3

संजय उवाच तथार्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेडनघ । हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे

Sanjaya berkata: “Wahai raja yang tak bercela! Ketika Arjuna putra Indra telah menghancurkan bala tentaramu demikian rupa—para kesatria gugur, semangat runtuh, dan semua orang hanya menanti celah sekejap untuk lari—maka di bawah hantaman tanpa henti panah-panahnya yang unggul, tak seorang pun di medan itu sanggup mengangkat mata untuk menatap Arjuna.”

Verse 4

पाकशासनिनाभीक्षणं वध्यमाने शरोत्तमै: | नतत्र वक्चित्‌ संग्रामे शशाकार्जुनमी क्षितुम्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja yang tak bercela! Ketika Arjuna, putra Pākaśāsana (Indra), terus-menerus menghujani mereka dengan anak panah pilihan, maka di medan laga itu tak seorang pun berani mengangkat mata memandang Arjuna.

Verse 5

ततस्तव सुतो राजन्‌ दृष्टवा सैन्यं तथागतम्‌ | दुःशासनो भशं क्ुद्धों युद्धायार्जुनमभ्यगात्‌,राजन! सेनाकी वह दुरवस्था देखकर आपके पुत्र दुःशासनको बड़ा क्रोध हुआ और वह युद्धके लिये अर्जुनके सामने जा पहुँचा

Sañjaya berkata: Wahai Raja! Melihat bala tentara dalam keadaan demikian, putramu Duḥśāsana, diliputi amarah yang menyala, maju mendekati Arjuna untuk bertempur.

Verse 6

स काजञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृत: । जाम्बूनदशिरस्त्राण: शूरस्तीव्रपराक्रम:

Sañjaya berkata: Ia menutupi dirinya dengan zirah yang indah, berhiaskan emas; di kepalanya berkilau sebuah ketopong dari emas Jāmbūnada. Demikian bersenjata, ia tampil sebagai kesatria berdaya-gempur tajam dan dahsyat.

Verse 7

नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम्‌ | दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत्‌

Sañjaya berkata: Wahai Maharaja! Dengan pasukan gajah yang sangat besar, Duḥśāsana mengepung Savyasācin (Arjuna) dari segala arah, seakan hendak menelan bumi ini.

Verse 8

ह्रादेन गजघण्टानां शड्खानां निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदैश्वैव विरावेण च दन्तिनाम्‌

Dentang lonceng gajah, gemuruh sangkakala, dering tali busur yang dilepas, serta raungan para gajah perang membuat bumi, penjuru-penjuru, dan langit bergema.

Verse 9

भूर्दिशश्वान्तरिक्षं च शब्देनासीत्‌ समावृतम्‌ । स मुहूर्त प्रतिभयो दारुण: समपद्यत

Sañjaya berkata: Dengan dentang lonceng pada gajah, seruan sangkakala, dering tali busur, dan pekik gajah-gajah agung, bumi, segala penjuru, dan angkasa seakan tertutup oleh gemuruh. Sejenak pemandangan itu berubah menjadi amat mengerikan—keras dan nista; pada saat itu pula Duḥśāsana tampak selama dua ghaṭī begitu garang dan kejam.

Verse 10

तान्‌ दृष्टवा पततस्तृूणमड्कुशैरभिचोदितान्‌ । व्यालम्बहस्तान्‌ संरब्धान्‌ सपक्षानिव पर्वतान्‌

Sañjaya berkata: Melihat para gajah itu melesat—didorong oleh mahout dengan galah penggiring, belalai terangkat tinggi, menyala oleh amarah, laksana gunung bersayap—Arjuna, singa di antara manusia, mengaum keras dan tanpa gentar membinasakan pasukan gajah musuh itu dengan anak panahnya.

Verse 11

सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजय: । गजानीकममित्राणामभीतो व्यधमच्छरै:

Sañjaya berkata: Dengan auman singa yang dahsyat, Dhanañjaya—singa di antara manusia—tanpa gentar menghantam dan membinasakan korps gajah musuh dengan panah-panahnya. Ketika gajah-gajah besar itu, didorong mahout dengan galah penggiring, belalai terangkat dan murka laksana gunung bersayap, menerjangnya, Pārtha menjawabnya dengan hujan anak panah dan memusnahkan gaja-senā itu.

Verse 12

महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम्‌ । किरीटी तद्‌ गजानीकं प्राविशन्‍्मकरो यथा,वायुद्वारा ऊपर उठाये हुए ऊँची-ऊँची तरंगोंसे युक्त महासागरके समान उस गजसैन्यमें किरीटधारी अर्जुनने मकरके समान प्रवेश किया

Sañjaya berkata: Laksana samudra raya yang bergelora oleh ombak-ombak tinggi terangkat hembusan angin, demikianlah pasukan gajah itu mengembang dan mengamuk. Ke dalam gajānīka itu Arjuna yang bermahkota masuk—bagai makara menyelam ke lautan—tanpa gentar.

Verse 13

काष्ठातीत इवादित्य: प्रतपन्‌ स युगक्षये । ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थ: परपुरंजय:

Sañjaya berkata: Seperti pada akhir suatu yuga matahari seakan melampaui segala batas dan menyala dengan panas yang dahsyat, demikian pula Pārtha Arjuna—penakluk benteng-benteng musuh—tampak di segala penjuru, menampakkan keberanian dan daya tempur yang tak terukur.

Verse 14

खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च । तेन चोत्कृष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च

Sañjaya berkata—oleh derap kuku kuda, oleh gemuruh roda kereta, oleh pekik perang yang menggelegar, dan oleh denting tali busur—di tengah hiruk-pikuk pertempuran itu banyak prajurit dilanda gentar dan kehilangan kejernihan budi. Dengan bunyi aneka alat perang, raungan Pāñcajanya, gaung berat Devadatta, serta dengung Gāṇḍīva, laju manusia dan gajah pun melambat; semuanya terhuyung tak sadar karena takut. Lalu Arjuna, sang Savyasācī, merobek mereka dengan anak panah mengerikan, laksana sentuhan ular berbisa.

Verse 15

नानावादित्रशब्देन पाज्चजन्यस्वनेन च । देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च

Sañjaya berkata—oleh bunyi aneka alat perang, bersama raungan Pāñcajanya, gaung berat Devadatta, dan dengung Gāṇḍīva, timbullah hiruk-pikuk yang menggentarkan hingga mematahkan laju musuh. Manusia dan gajah pun terhenti, pingsan oleh takut; lalu Arjuna, sang Savyasācī, membelah mereka dengan panah mengerikan bak ular berbisa.

Verse 16

मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतस: । शरैराशीविषस्पर्श्निर्भिन्ना: सव्यसाचिना

Sañjaya berkata—dihantam panah Arjuna, yang mematikan laksana sentuhan ular berbisa, para prajurit dan gajah itu kehilangan kesadaran. Laju mereka melemah, dan mereka pun terkoyak hancur.

Verse 17

ते गजा विशिखैस्ती&णैर्युधि गाण्डीवचोदितै: । अनेकशतसाहसी: सर्वाज्भिषु समर्पिता:

Sañjaya berkata—dalam pertempuran itu, gajah-gajah itu tertembus oleh anak panah tajam yang dilepaskan dari Gāṇḍīva. Bahkan para pemberani dengan ratusan keberanian pun—semuanya—terserah kepada kebinasaan, ditelan gelombang serangan itu.

Verse 18

गाण्डीव धनुषद्वारा चलाये हुए लाखों तीखे बाण युद्ध-स्थलमें खड़े हुए उन हाथियोंके सम्पूर्ण अंगोंमें बिंध गये थे ।।

Sañjaya berkata—ketika dibantai oleh Sang Bermahkota (Arjuna), gajah-gajah itu mengaum dengan pekik mengerikan, lalu berulang kali roboh ke tanah—laksana gunung yang sayapnya telah dipatahkan.

Verse 19

अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरै: समर्पिता नागा: क्रौज्चवद्‌ व्यनदन्‌ मुहुः

Sañjaya berkata: Gajah-gajah agung lainnya, tertembus anak panah pada bibir bawah, pelipis, dan pipi, berulang kali meraung kesakitan, bersuara laksana burung krauñca.

Verse 20

गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना । छिद्यन्ते चोत्तमाड़ानि भल्लै: संनतपर्वभि:,किरीटधारी अर्जुन झुकी हुई गाँठवाले भलल नामक बाणोंद्वारा हाथीकी पीठपर बैठे हुए पुरुषोंके मस्तक भी धड़ाधड़ काटते जा रहे थे

Sañjaya berkata: Arjuna yang bermahkota terus menebas kepala para prajurit yang duduk di punggung gajah, memenggal mereka berturut-turut dengan panah bhalla yang ruas-ruasnya melengkung.

Verse 21

सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले । पद्मानामिव संघातै: पार्थश्चक्रे निवेदनम्‌

Sañjaya berkata: Di tanah, kepala-kepala yang jatuh—masih berhias anting—tampak seperti tumpukan bunga teratai; seakan Partha mempersembahkan gugus-gugus teratai kepada bumi melalui kepala-kepala itu.

Verse 22

यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिता: । भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे

Sañjaya berkata: Di medan laga, ketika gajah-gajah berputar dan mengamuk, orang-orang—seakan terikat oleh suatu alat, tanpa zirah, terluka dan merintih, tersiram darah—tergantung tak berdaya pada tubuh gajah-gajah itu.

Verse 23

युद्धके मैदानमें चक्कर काटते हुए हाथियोंपर बहुत-से मनुष्य इस प्रकार लटक रहे थे, मानो उन्हें किसी यन्त्रसे वहाँ जड़ दिया गया हो। उनके कवच नष्ट हो गये थे। वे घावसे पीड़ित और खूनसे लथपथ हो रहे थे ।।

Sañjaya berkata: Dan ada pula yang, oleh satu anak panah bersayap indah yang dilepaskan dengan tepat, tertembus—dua bahkan tiga orang sekaligus—lalu roboh ke tanah.

Verse 24

अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । सारोहा न्‍्यपतन्‌ भूमौ द्रुमवन्‍्त इवाचला:

Berkali-kali dihantam panah nārāca, banyak gajah beserta penunggangnya terluka parah, memuntahkan darah dari mulut, lalu roboh ke bumi—laksana gunung berhutan yang runtuh.

Verse 25

मौर्वी ध्वजं धनुश्वैव युगमीषां तथैव च । रथिनां कुट्टयामास भल्लै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले भल्लोंद्वारा रथियोंकी प्रत्यंचा, ध्वजा, धनुष, जुआ तथा ईषादण्डके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

Kemudian Arjuna, dengan panah bhalla berujung lebar yang ruasnya melengkung, menghancurkan berkeping-keping tali busur para kesatria kereta, panji-panji mereka, busur mereka, bahkan kuk dan galah kereta—melumpuhkan alat tempur dan gerak mereka di tengah laga.

Verse 26

न संदधन्‌ न चाकर्षन्‌ न विमुज्चन्‌ न चोद्वहन्‌ । मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन्‌ पार्थ: सम दृश्यते

Saat itu Arjuna tampak seakan menari ke segala arah, busurnya bergerak membentuk lingkaran sempurna. Tiada seorang pun dapat menangkap saat ia memasang anak panah, menarik tali, melepaskannya, atau mengambilnya dari tabung panah—demikianlah cepat dan mahir ia bertempur.

Verse 27

अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले,दो ही घड़ीमें और भी बहुत-से हाथी नाराचोंकी मारसे अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर मुँहसे रक्त वमन करते हुए धरतीपर लोटने लगे

Terkoyak dan tercabik oleh panah nārāca yang tajam, banyak gajah lainnya memuntahkan darah dari mulut dan dalam sekejap roboh ke tanah.

Verse 28

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत:ः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्‌ परमसंकुले,महाराज! उस अत्यन्त भयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध (धड़) उठे दिखायी देते थे

Wahai Raja, dalam pertempuran yang amat kacau dan mengerikan itu, di segala penjuru tampak tak terhitung kabandha—batang tubuh tanpa kepala—seakan bangkit berdiri.

Verse 29

सचापा: साड्गुलित्राणा: सखड्गा: साड्रदा रणे | अदृश्यन्त भूजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:

Sañjaya berkata: Di medan laga tampak lengan-lengan yang terpenggal—masih berhias perhiasan emas—tergeletak bersama busur, pelindung jari, pedang, dan gelang lengan.

Verse 30

सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । चक्रैविमथितैरक्षैर्भग्नैश्न बहुधा युगे

Sañjaya berkata: Medan laga dipenuhi kereta-kereta yang hancur berkeping-keping—masih dengan perlengkapan indah dan panggungnya, tiang penarik dan tali pengikatnya; roda-roda remuk, gandar-gandar patah, dan kuk-kuk pecah di banyak tempat. Reruntuhan itu membuat tanah tampak mengerikan.

Verse 31

चर्मचापधरैश्रैव व्यवकीर्णस्ततस्तत: । स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रै: पतितैश्न महाध्वजै:

Sañjaya berkata: Tanah itu berserakan di segala arah oleh para kesatria yang membawa perisai dan busur; juga dipenuhi kalung bunga, perhiasan, pakaian, dan panji-panji besar yang jatuh.

Verse 32

निहतैववरिणैरश्रैः क्षत्रियैश्न निपातितै: । अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना

Sañjaya berkata: Di sana bumi tampak mengerikan, karena dihantam hujan senjata dan dipenuhi para kṣatriya yang roboh terbunuh.

Verse 33

एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना । सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम्‌,महाराज! इस प्रकार किरीटधारी अर्जुनकी मार खाकर अत्यन्त व्यथित हुई दुःशासनकी सेना अपने नायकसहित भाग चली

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, demikianlah pasukan Duḥśāsana—ketika ditebas oleh Arjuna yang bermahkota—menjadi sangat terguncang dan, bersama para panglimanya, tercerai-berai lalu melarikan diri.”

Verse 34

ततो दुःशासनस्त्रस्त: सहानीक: शरार्दित: | द्रोणं त्रातारमाकाड्क्षन्‌ शकटब्यूहमभ्यगात्‌

Saat itu Duḥśāsana, ketakutan dan sangat tersiksa oleh anak panah Arjuna, bersama pasukannya mendambakan Droṇa sebagai pelindung; maka ia pun memasuki formasi perang Śakaṭa (berbentuk kereta).

Verse 89

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अर्जुनयुद्धविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Droṇa Parva—di bagian Jayadratha-vadha—berakhirlah bab ke-89 yang menguraikan pertempuran Arjuna.

Verse 90

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुःशासनसैन्यपराभवे नवतितमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Mahābhārata yang suci, pada Droṇa Parva—di bagian Jayadratha-vadha—berakhirlah bab ke-90 yang menggambarkan kekalahan pasukan Duḥśāsana.