Shloka 22

तमाद्रवन्तं सम्प्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम्‌ । अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धा: पाण्डवानां महारथा:,कथयामास दुर्धर्षो विनि:श्वस्य पुनः पुनः । संजय कहते हैं--महाराज! शत्रुओंको संताप देनेवाला राजा दुर्योधन उस महान्‌ युद्धमें एक राक्षसके द्वारा प्राप्त हुई अपनी पराजयको नहीं सह सका। उसने गंगानन्दन भीष्मजीके पास जाकर उन्हें विनीतभावसे प्रणाम करनेके पश्चात्‌ सारा वृत्तान्त यथावत्‌ रूपसे कह सुनाया। उस दुर्धर्ष वीरने बारंबार लम्बी साँस खींचकर घटोत्कचकी विजय और अपनी पराजयकी कथा कही

tam ādravantaṃ samprekṣya garjantam iva toyadam | abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ || kathayāmāsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ |

Melihat dia menerjang maju sambil menggelegar laksana awan hujan, para mahāratha pihak Pāṇḍava yang murka pun maju menyongsongnya.

तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
आद्रवन्तम्running towards (charging)
आद्रवन्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootआ-द्रवत् (धाव्/द्रु धातु से वर्तमान कृदन्त)
FormMasculine, Accusative, Singular
सम्प्रेक्ष्यhaving seen
सम्प्रेक्ष्य:
TypeVerb
Rootसम्-प्र-ईक्ष्
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada (usage)
गर्जन्तम्roaring
गर्जन्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootगर्ज् (वर्तमान कृदन्त)
FormMasculine, Accusative, Singular
इवas if/like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
तोयदम्cloud (rain-giver)
तोयदम्:
Karma
TypeNoun
Rootतोयद
FormMasculine, Accusative, Singular
अभ्यवर्तन्तthey advanced/turned towards
अभ्यवर्तन्त:
TypeVerb
Rootअभि-√वृत् (वर्तते)
FormImperfect, Third, Plural, Atmanepada
संक्रुद्धाःenraged
संक्रुद्धाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसम्-√क्रुध् (क्त कृदन्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
पाण्डवानाम्of the Pandavas
पाण्डवानाम्:
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Genitive, Plural
महारथाःgreat chariot-warriors
महारथाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Nominative, Plural
कथयामासhe narrated/told
कथयामास:
TypeVerb
Root√कथ् (णिच्) + √अस्
FormPerfect (periphrastic), Third, Singular, Parasmaipada
दुर्धर्षःhard to assail/irresistible
दुर्धर्षः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुर्धर्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
विनिःश्वस्यhaving sighed/breathed out
विनिःश्वस्य:
TypeVerb
Rootवि-निः-√श्वस्
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada (usage)
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः

संजय उवाच

S
Sañjaya
P
Pāṇḍavas
M
mahārathas (great chariot-warriors)
R
rain-cloud (toyada, as a simile)

Educational Q&A

The verse highlights how martial pride and anger intensify conflict, while truthful reporting of events—often accompanied by shame or frustration—remains a duty within the war narrative. It implicitly contrasts outward thunder (roaring like a cloud) with inner strain (repeated sighing).

A warrior charges forward roaring like a thundercloud; the Pāṇḍava great chariot-fighters, angered, move to confront him. Then the formidable warrior repeatedly narrates what happened, punctuating his account with deep sighs.