Previous Verse
Next Verse

Shloka 61

मुक्ता: सर्वेडव्यवच्छिन्ना नेमे बाणा: शिखण्डिन: । तब वे पुनः दुःशासनसे मुसकराते हुए-से बोले--“गाण्डीवधारी अर्जुनने युद्धस्थलमें ऐसे बाण छोड़े हैं, जिनका स्पर्श वज्र और विद्युतके समान असहा है। उनके तीखे बाणोंसे मैं अत्यन्त घायल हो गया हूँ। ये अविच्छिन्न रूपसे छूटनेवाले समस्त बाण शिखण्डीके नहीं हो सकते; ।। ५९-६० ह || निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिन:,"क्योंकि ये मेरे सुदृढ्ढ कवचको छेदकर मर्मस्थानोंमें आघात कर रहे हैं, ये बाण मेरे शरीरपर मुसलके समान चोट करते हैं। इनका स्पर्श वज़् और यमदण्डके समान असहा है। इनका वेग वज्रके समान होनेके कारण निवारण करना कठिन है। ये शिखण्डीके बाण कदापि नहीं

sañjaya uvāca | muktāḥ sarve 'vyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ | nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ |

Sañjaya berkata: “Anak panah ini dilepaskan tanpa putus, mengalir terus-menerus; ini bukan panah Śikhaṇḍin. Mereka membelah titik-titik vital dan menembus zirah yang paling kukuh.”

मुक्ताःreleased, discharged
मुक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootमुक्त (√मुच्)
FormMasculine, Nominative, Plural
सर्वेall
सर्वे:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
अव्यवच्छिन्नाःuninterrupted, continuous
अव्यवच्छिन्नाः:
Karta
TypeAdjective
Rootअव्यवच्छिन्न (a- + व्यवच्छिन्न, √छिद्)
FormMasculine, Nominative, Plural
not
:
TypeIndeclinable
Root
इमेthese
इमे:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Nominative, Plural
बाणाःarrows
बाणाः:
Karta
TypeNoun
Rootबाण
FormMasculine, Nominative, Plural
शिखण्डिनःof Śikhaṇḍin
शिखण्डिनः:
Apadana
TypeNoun
Rootशिखण्डिन्
FormMasculine, Genitive, Singular
निकृन्तमानाःcutting, severing
निकृन्तमानाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिकृन्तमान (नि + √कृत्/कृन्त्)
FormMasculine, Nominative, Plural
मर्माणिvital spots
मर्माणि:
Karma
TypeNoun
Rootमर्मन्
FormNeuter, Accusative, Plural
दृढावरणभेदिनःpiercing strong armor-coverings
दृढावरणभेदिनः:
Karta
TypeAdjective
Rootदृढ-आवरण-भेदिन्
FormMasculine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sanjaya
S
Shikhandin
A
Arjuna
G
Gandiva (bow)
D
Duhshasana
A
arrows
A
armor (kavaca)
M
marmas (vital points)
V
vajra (thunderbolt)
V
vidyut (lightning)
Y
Yama-daṇḍa (rod of Yama)

Educational Q&A

Even amid war, discernment matters: the passage highlights careful attribution of agency and skill—recognizing the true source of an action rather than accepting appearances. It also underscores the moral weight of consequences in battle, where force and intent manifest through unmistakable signs.

In Sanjaya’s report, Duhshasana (or the speaker describing his condition) notes that the arrows arriving in an unbroken stream are too powerful and precise to be Shikhandin’s; they pierce strong armor and strike vital points, indicating that Arjuna, wielding the Gandiva, is the real archer behind the assault.