Previous Verse
Next Verse

Shloka 296

Daśame’hani Bhīṣma-yuddham — Śikhaṇḍī-rakṣaṇa, Arjuna-prabhāva, Duryodhana-āśraya-vākyam

अवलप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण तव सैन्यान्यभीषयत्‌ । तत्पश्चात्‌ उस महासमरमें रथियोंमें श्रेष्ठ भीमसेन गदा लेकर तुरंत रथसे कूद पड़े और आपकी सेनाओंको भयभीत करने लगे

avalaplutya rathāt tūrṇaṃ tava sainyāny abhīṣayat | tatpaścāt asmin mahāsamare rathināṃ śreṣṭho bhīmaseno gadāṃ gṛhītvā tūrṇaṃ rathāt kūdāpate sma, tava senāṃ bhayabhītāṃ cakāra |

Sanjaya berkata: Ia segera melompat turun dari keretanya dan menebarkan ketakutan di antara pasukanmu. Lalu, dalam pertempuran besar itu, Bhimasena—yang utama di antara para kesatria berkereta—menggenggam gadanya dan seketika melompat dari kereta, mengguncang bala tentaramu dengan gentar.

अवलप्लुत्यhaving leapt down
अवलप्लुत्य:
Karta
TypeVerb
Rootअव-√प्लु (प्लवने)
Formल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययः), कर्तरि, पूर्वकालिक क्रिया (absolutive)
रथात्from the chariot
रथात्:
Apadana
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Ablative, Singular
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतूर्ण
तवyour
तव:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Genitive, Singular
सैन्यानिarmies/troops
सैन्यानि:
Karma
TypeNoun
Rootसैन्य
FormNeuter, Accusative, Plural
अभीषयत्frightened/terrified
अभीषयत्:
Karta
TypeVerb
Rootअभि-√भी (भये)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपदम्, Third, Singular
तत्then/thereafter (that)
तत्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपश्चात्
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
महासमरेin the great battle
महासमरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहासमर
FormMasculine, Locative, Singular
रथिषुamong the chariot-warriors
रथिषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरथि
FormMasculine, Locative, Plural
श्रेष्ठःthe best
श्रेष्ठः:
Karta
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ
FormMasculine, Nominative, Singular
भीमसेनःBhimasena
भीमसेनः:
Karta
TypeNoun
Rootभीमसेन
FormMasculine, Nominative, Singular
गदाम्a mace
गदाम्:
Karma
TypeNoun
Rootगदा
FormFeminine, Accusative, Singular
गृहीत्वाhaving taken
गृहीत्वा:
Karta
TypeVerb
Root√ग्रह् (ग्रहणे)
Formक्त्वा, कर्तरि, पूर्वकालिक क्रिया (absolutive)
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतूर्ण
रथात्from the chariot
रथात्:
Apadana
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Ablative, Singular
कूद्having jumped (interpretive)
कूद्:
Karta
TypeVerb
Root√कूद् (प्लवने/उत्प्लवने)
Formल्यप् (क्त्वा-प्रत्ययः), कर्तरि, पूर्वकालिक क्रिया (absolutive), पाठानुसार अपेक्षित रूपम्: कूत्वा/उत्प्लुत्य; 'कूद पड़े' हिन्दी-व्याख्या
अपेतfell/jumped down (interpretive)
अपेत:
Karta
TypeVerb
Root√इ (गत्यर्थे) / अप-√इ
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Singular, हिन्दी 'पड़े' के लिए संस्कृत में 'अपतत्/पपात' अपेक्षित; यहाँ व्याख्यात्मक समायोजन
भयभीतterrified (interpretive)
भयभीत:
Karma
TypeAdjective
Rootभयभीत
Form—, —, —, हिन्दी-प्रयोग; संस्कृत में 'भीत'/'त्रस्त' इत्यादि
करनेto do/make (interpretive)
करने:
Karma
TypeVerb
Root√कृ (करणे)
Formहिन्दी 'करने' (infinitive sense); संस्कृत में 'कर्तुम्' अपेक्षित
लगेbegan/engaged (interpretive)
लगे:
Karta
TypeVerb
Root√लग् (आसक्तौ)
Formहिन्दी 'लगे'; संस्कृत में 'प्रचक्रे/आरब्धवान्' इत्यादि अपेक्षित

संजय उवाच

S
Sanjaya
B
Bhimasena (Bhima)
D
Dhritarashtra (implied by 'tava')
C
chariot (ratha)
M
mace (gadā)
A
army/troops (senā/sainya)

Educational Q&A

The verse highlights how courage and decisive action can influence collective morale in war; ethically, it also reminds the reader that martial prowess operates within the heavy moral burden of a civil, dharma-charged conflict.

Sanjaya reports to Dhritarashtra that Bhima swiftly leaps down from his chariot, takes up his mace, and by his aggressive advance terrifies the Kaurava troops during the great battle.