Adhyaya 145
Anushasana ParvaAdhyaya 14560 Verses

Adhyaya 145

Śatarudrīya-prabhāva and Rudra’s Supremacy (शतरुद्रीयप्रभावः)

Upa-parva: Śiva-stuti and Śatarudrīya Context (Anuśāsana Parva instructional unit)

Yudhiṣṭhira requests that Vāsudeva explain the knowledge he obtained through Durvāsas’ favor, including the greatness and names of the Mahātman. Vāsudeva responds by offering a reverential account centered on Mahādeva (Śaṅkara/Rudra) as the unsurpassed source of beings across the three worlds. He describes Rudra’s overwhelming presence in conflict imagery (enemies collapsing from mere proximity, the terrifying roar), then recounts a paradigmatic disruption of Dakṣa’s sacrifice where the gods are shaken and seek pacification. The narrative emphasizes that recitation of the Śatarudrīya by the gods leads to Mahādeva’s appeasement and the re-establishment of ritual order, including allocating Rudra’s due share in yajña. A further exemplum describes the destruction of the three asura cities (Tripura), with Rudra’s weaponry symbolically composed of cosmic and Vedic elements. The chapter closes by identifying Durvāsas as a powerful brahminic manifestation associated with Vāsudeva’s household experience, and by presenting an expansive catalog of divine epithets and cosmic identifications for Mahādeva, concluding that his qualities are inexhaustible to speech.

Chapter Arc: नारद हिमालय के पुण्य, सिद्ध-चारण-सेवित प्रदेश का वर्णन करते हुए उस दिव्य स्थल की ओर कथा को मोड़ते हैं जहाँ वृषभध्वज शंकर तप में स्थित हैं। → ऋतुएँ अद्भुत पुष्प-वृष्टि से वातावरण को अलौकिक बनाती हैं; उसी दिव्यता के बीच उमा क्रीड़ा-हास के लिए सहसा शंकर के दोनों नेत्र बंद कर देती हैं—और जगत के प्रकाश का स्रोत क्षणभर को अवरुद्ध हो जाता है। → नेत्र-आवरण के प्रतिउत्तर में शंकर के ललाट से आदित्य-सदृश, युगान्त-प्राय दीप्त तृतीय नेत्र प्रकट होता है; उसकी ज्वाला-तेज से पर्वत तक ‘मथित’/विक्षुब्ध हो उठता है और सृष्टि-स्थितियों का संतुलन डगमगा जाता है। → देव-गण, महाभूत, मरुद्-वसु-साध्य-विश्वेदेव, यक्ष-नाग आदि समवेत होकर भूतनाथ के भयानक-पर-शोभित धाम/सभा में उपस्थित होते हैं; वृषभध्वज भक्तों को अभय देने वाले रूप में प्रतिष्ठित होते हैं और उनका स्थान अद्भुत शोभा पा जाता है। → भयानक रूपधर सभा-स्थल के ‘क्षणभर में’ रूपान्तर के बाद, समवेत देवसमुदाय के समक्ष आगे कौन-सा वर/उपदेश/नियम प्रतिष्ठित होगा—यह उत्कंठा बनी रहती है।

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं) अपने-आप बछ। ्,, चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: नारदजीके द्वारा हिमालय पर्वतपर भूतगणोंके सहित शिवजीकी शोभाका विस्तृत वर्णन, पार्ववीका आगमन शिवजीकी दोनों आँखोंको अपने हाथोंसे बंद करना और तीसरे नेत्रका प्रकट होना, हिमालयका भस्म होना और पुनः प्राकृत अवस्थामें हो जाना तथा शिव-पार्वतीके धर्मविषयक संवादकी उत्थापना भीष्म उवाच ततो नारायणसुद्न्नारदो भगवानृषि: । शड्करस्योमया सार्ध संवादं प्रत्यभाषत,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि! तदनन्तर श्रीनारायणके सुहृद्‌ भगवान्‌ नारदमुनिने शंकरजीका पार्वतीके साथ जो संवाद हुआ था, उसे बताना आरम्भ किया

Bhishma berkata: “Kemudian Bhagavān resi Nārada—sahabat karib Nārāyaṇa—mulai menuturkan dialog yang pernah berlangsung antara Śaṅkara (Śiva) dan Umā (Pārvatī).”

Verse 2

नारद उवाच तपश्चचार धर्मात्मा वृषभाड्क: सुरेश्वर: । पुण्ये गिरो हिमवति सिद्धचारणसेविते,नारदजीने कहा--भगवन्‌! जहाँ सिद्ध और चारण निवास करते है, जो नाना प्रकारकी ओषधियोंसे सम्पन्न तथा भाँति-भाँतिके फूलोंसे व्याप्त होनेके कारण रमणीय जान पड़ता है, जहाँ झुंड-की-झुंड अप्सराएँ भरी रहती हैं और भूतोंकी टोलियाँ निवास करती हैं; उस परम पवित्र हिमालयपर्वतपर धर्मात्मा देवाधिदेव भगवान्‌ शंकर तपस्या कर रहे थे

Narada berkata: “Wahai Bhagavan! Di gunung Himalaya yang maha suci—tempat para Siddha dan Cāraṇa berdiam—Dewa Mahatinggi Śiva, sang Wṛṣabhadhvaja, yang berjiwa dharma, sedang menjalankan tapa.”

Verse 3

नानौषधियुते रम्ये नानापुष्पसमाकुले । अप्सरोगणसंकीर्णे भूतसंघनिषेविते,नारदजीने कहा--भगवन्‌! जहाँ सिद्ध और चारण निवास करते है, जो नाना प्रकारकी ओषधियोंसे सम्पन्न तथा भाँति-भाँतिके फूलोंसे व्याप्त होनेके कारण रमणीय जान पड़ता है, जहाँ झुंड-की-झुंड अप्सराएँ भरी रहती हैं और भूतोंकी टोलियाँ निवास करती हैं; उस परम पवित्र हिमालयपर्वतपर धर्मात्मा देवाधिदेव भगवान्‌ शंकर तपस्या कर रहे थे

Narada berkata: “Wahai Bhagavan! Di Himalaya yang maha suci—indah oleh aneka tumbuhan obat, lebat oleh beragam bunga, dipenuhi rombongan Apsaras, dan didatangi kawanan Bhūta—di sanalah Dewa para dewa, Bhagavan Śaṅkara yang berjiwa dharma, menjalankan tapa.”

Verse 4

तत्र देवो मुदा युक्तो भूतसंघशतैर्व॑त: । नानारूपैर्विख्पैश्व दिव्यैरद्भुतदर्शनै:,उस स्थानपर महादेवजी सैकड़ों भूतसमुदायोंसे घिरे रहकर बड़ी प्रसन्नताका अनुभव करते थे। उन भूतोंके रूप नाना प्रकारके एवं विकृत थे, किन्हीं-किन्हींके रूप दिव्य एवं अद्भुत दिखायी देते थे

Di sana Mahādeva, dikelilingi ratusan kawanan Bhūta, bersukacita dalam kegembiraan. Wujud para pengiring itu beraneka ragam dan sering ganjil; namun sebagian tampak bercahaya, ilahi, dan menakjubkan dipandang.

Verse 5

सिंहव्याप्रगजप्रख्यै: सर्वजातिसमन्वितै: । क्रोष्टकद्वीपिवदनैरऋ्रक्षर्ष भमुखैस्तथा,कुछ भूतोंकी आकृति सिंहों, व्याप्रों एवं गजराजोंके समान थी। उनमें सभी जातियोंके प्राणी सम्मिलित थे। कितने ही भूतोंके मुख सियारों, चीतों, रीछों और बैलोंके समान थे

Narada berkata: “Sebagian dari mereka berwujud laksana singa, harimau, dan gajah agung; seakan-akan merupakan percampuran makhluk dari segala jenis. Banyak pula yang bermuka seperti serigala hutan (jakal) dan macan tutul, demikian juga seperti beruang dan banteng.”

Verse 6

उलूकवदनैर्भीमैर्व॒कश्येनमुखैस्तथा । नानावर्णर्मुगमुखै: सर्वजातिसमन्वितै:,कितने ही उल्लू-जैसे मुखवाले थे। बहुत-से भयंकर भूत भेड़ियों और बाजोंके समान मुख धारण करते थे। और कितनोंके मुख हरिणोंके समान थे। उन सबके वर्ण अनेक प्रकारके थे तथा वे सभी जातियोंसे सम्पन्न थे

Narada berkata: “Sebagian bermuka burung hantu; banyak yang mengerikan bermuka serigala dan elang. Sebagian lagi bermuka rusa. Warna tubuh mereka beraneka ragam, seolah memuat segala jenis makhluk.”

Verse 7

किंनरैर्यक्षगन्धर्व रक्षोभूतगणैस्तथा । दिव्यपुष्पसमाकीर्ण दिव्यज्वालासमाकुलम्‌,इनके सिवा बहुत-से किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, राक्षमों तथा भूतगणोंने भी महादेवजीको घेर रखा था। भगवान्‌ शंकरकी वह सभा दिव्य पुष्पोंसे आच्छादित, दिव्य तेजसे व्याप्त, दिव्य चन्दनसे चर्चित और दिव्य धूपकी सुगन्धसे सुवासित थी। वहाँ दिव्य वाद्योंकी ध्वनि गूँजती रहती थी। मृदंग और पणवका घोष छाया रहता था। शंख और भेरियोंके नाद सब ओर व्याप्त हो रहे थे। चारों ओर नाचते हुए भूतसमुदाय और मयूर उसकी शोभा बढ़ाते थे

Narada berkata: “Ia juga dikelilingi oleh rombongan Kinnara, Yaksha, Gandharva, Rakshasa, dan para Bhuta. Balairung ilahi Mahadewa itu bertabur bunga-bunga surgawi dan di segala penjuru dipenuhi nyala cahaya langit.”

Verse 8

दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम्‌ तत्‌ सदो वृषभाड्कस्य दिव्यवादित्रनादितम्‌,इनके सिवा बहुत-से किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, राक्षमों तथा भूतगणोंने भी महादेवजीको घेर रखा था। भगवान्‌ शंकरकी वह सभा दिव्य पुष्पोंसे आच्छादित, दिव्य तेजसे व्याप्त, दिव्य चन्दनसे चर्चित और दिव्य धूपकी सुगन्धसे सुवासित थी। वहाँ दिव्य वाद्योंकी ध्वनि गूँजती रहती थी। मृदंग और पणवका घोष छाया रहता था। शंख और भेरियोंके नाद सब ओर व्याप्त हो रहे थे। चारों ओर नाचते हुए भूतसमुदाय और मयूर उसकी शोभा बढ़ाते थे

Narada berkata: “Balairung Sang Dewa berpanji Banteng (Siwa) itu diolesi cendana surgawi dan diharumi dupa langit; ia senantiasa bergema oleh musik alat-alat ilahi.”

Verse 9

मृदज़पणवोदघुष्ट शड्खभेरीनिनादितम्‌ | नृत्यद्धिर्भूतसंघैश्व बहिणैश्न समनतत:,इनके सिवा बहुत-से किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, राक्षमों तथा भूतगणोंने भी महादेवजीको घेर रखा था। भगवान्‌ शंकरकी वह सभा दिव्य पुष्पोंसे आच्छादित, दिव्य तेजसे व्याप्त, दिव्य चन्दनसे चर्चित और दिव्य धूपकी सुगन्धसे सुवासित थी। वहाँ दिव्य वाद्योंकी ध्वनि गूँजती रहती थी। मृदंग और पणवका घोष छाया रहता था। शंख और भेरियोंके नाद सब ओर व्याप्त हो रहे थे। चारों ओर नाचते हुए भूतसमुदाय और मयूर उसकी शोभा बढ़ाते थे

Narada berkata: “Balairung ilahi itu bergemuruh oleh dentum mṛdaṅga dan paṇava; seruan sangkakala dan raungan genderang besar memenuhi segala penjuru. Ia pun dihiasi oleh rombongan bhūta yang menari serta burung merak di sekelilingnya.”

Verse 10

प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं देवर्षिगणसेवितम्‌ । दृष्टिकान्तमनिर्देश्यं दिव्यमद्‌्भुतदर्शनम्‌,वहाँ अप्सराएँ नृत्य करती थीं, वह दिव्य सभा देवर्षियोंके समुदायोंसे शोभित, देखनेमें मनोहर, अनिर्वचनीय, अलौकिक और अदभुत थी

Narada berkata: “Di sana para Apsaras menari. Balairung ilahi itu dilayani oleh rombongan devarṣi; elok dipandang, tak terkatakan, melampaui dunia, dan menakjubkan wujudnya.”

Verse 11

स गिरिस्तपसा तस्य गिरिशस्य व्यरोचत । स्वाध्यायपरमैविंप्रैर्ब्रहद्यघोषो निनादित:,भगवान्‌ शंकरकी तपस्यासे उस पर्वतकी बड़ी शोभा हो रही थी। स्वाध्यायपरायण ब्राह्मणोंकी वेद-ध्वनि वहाँ सब ओर गूँज रही थी

Narada berkata: “Gunung itu bersinar oleh tapa yang dijalankan di sana demi Girīśa (Siwa). Di sekelilingnya bergema lantang dan luas suara lantunan Weda, dilantunkan oleh para brāhmaṇa yang tekun berswādhyāya.”

Verse 12

षट्पदैरुपगीतैश्व माधवाप्रतिमो गिरि: । तन्महोत्सवसंकाशं भीमरूपधरं तत:

Nārada berkata: “Saat itu gunung itu tampak cemerlang laksana Mādhava (Viṣṇu), dipuji oleh dengung nyanyian lebah. Sesudahnya, muncullah suatu makhluk dahsyat yang mengambil rupa mengerikan, berkilau bagaikan perayaan agung.”

Verse 13

दृष्टवा मुनिगणस्यासीत्‌ परा प्रीतिर्जनार्दन । माधव! वह अनुपम पर्वत भ्रमरोंके गीतोंसे अत्यन्त सुशोभित हो रहा था। जनार्दन! वह स्थान अत्यन्त भयंकर होनेपर भी महान्‌ उत्सवसे सम्पन्न-सा प्रतीत होता था। उसे देखकर मुनियोंके समुदायको बड़ी प्रसन्नता हुई ।। मुनयश्ल महाभागा: सिद्धाश्रैवोर्ध्वरेतस:,वाता: सर्वे महाभूतास्तत्रैवासन्‌ समागता: । महान्‌ सौभाग्यशाली मुनि, ऊर्ध्वरेता सिद्धणण, मरुदगण, वसुगण, साध्यगण, इन्द्रसहित विश्वेदेवगण, यक्ष और नाग, पिशाच, लोकपाल, अग्नि, समस्त वायु और प्रधान भूतगण वहाँ आये हुए थे

Nārada berkata: “Wahai Janārdana, ketika rombongan para resi melihatnya, mereka dipenuhi sukacita tertinggi. Wahai Mādhava, gunung yang tiada banding itu amat elok, dihiasi nyanyian lebah. Wahai Janārdana, meski tempat itu sangat mengerikan, ia tampak seakan dipenuhi kemegahan perayaan agung. Melihatnya, sidang para resi bersukacita besar. Di sana berkumpul para resi yang amat mulia, para Siddha, dan para pertapa yang teguh dalam brahmacarya; para Marut serta kekuatan-kekuatan unsur agung pun hadir. Para Vasu, para Sādhya, para Viśvedewa bersama Indra, juga Yakṣa dan Nāga, Piśāca, para penjaga penjuru, Agni, segala angin, dan makhluk-makhluk unsur utama—semuanya telah berhimpun di sana.”

Verse 14

मरुतो वसव: साध्या विश्वेदेवा: सवासवा: । यक्षा नागा: पिशाचाश्न लोकपाला हुताशना:

Para Marut, para Vasu, para Sādhya, para Viśvedewa bersama Indra, para Yakṣa, para Nāga, para Piśāca, para penjaga penjuru, dan Hutaśana (Agni)—semuanya hadir di sana.

Verse 15

ऋतव: सर्वपुष्पैश्न व्यकिरन्त महाद्भुतै:ः

Musim-musim menaburkan segala macam bunga yang menakjubkan.

Verse 16

विहज़ाश्च मुदा युक्ता: प्रानृत्यन्‌ व्यनदंश्व ह

Burung-burung pun, dipenuhi sukacita, mulai menari dan berseru nyaring.

Verse 17

तत्र देवो गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते

Di sana, di lereng gunung yang berhias kilau mineral ilahi, Sang Dewa hadir bertahta.

Verse 18

व्याप्रचर्माम्बरधर: सिंहचर्मोत्तरच्छद:,अभय: सर्वभूतानां भक्तानां वृष१भध्वज: । उन्होंने व्याप्रचर्मको ही वस्त्रके रूपमें धारण कर रखा था। सिंहका चर्म उनके लिये उत्तरीय वस्त्र (चादर)का काम देता था। उनके गलेमें सर्पमय यज्ञोपवीत शोभा दे रहा था। वे लाल रंगके बाजूबंदसे विभूषित थे। उनकी मूँछ काली थी, मस्तकपर जटाजूट शोभा पाता था। वे भीमस्वरूप रुद्र देवद्रोहियोंके मनमें भय उत्पन्न करते थे। अपनी ध्वजामें वृषभका चिह्न धारण करनेवाले वे भगवान्‌ शिव भक्तों तथा सम्पूर्ण भूतोंके भयका निवारण करते थे

Nārada berkata: “Ia mengenakan kulit harimau sebagai pakaian, dan kulit singa sebagai selendang. Dengan panji bertanda lembu jantan, ia penganugerahan tanpa takut—melenyapkan gentar bagi para bhakta dan bagi semua makhluk.”

Verse 19

व्यालयज्ञोपवीती च लोहिताड्गदभूषण: । हरिश्मश्रुर्जटी भीमो भयकर्ता सुरद्विषाम्‌

Nārada berkata: Ia mengenakan upavīta suci dari ular-ular, dan berhias gelang lengan merah. Dengan janggut keemasan-tembaga dan rambut gimbal, ia tampak dahsyat—penebar gentar bagi para musuh para dewa.

Verse 20

दृष्टवा महर्षय: सर्वे शिरोभिरवरनिं गता:

Nārada berkata: Melihatnya, semua resi agung menundukkan kepala dan merendahkan diri ke tanah dalam hormat.

Verse 21

(गीर्भि: परमशुद्धाभिस्तुष्टवुश्च मनोहरम्‌ ।।) विमुक्ता: सर्वपापेभ्य: क्षान्‍न्ता विगतकल्मषा: | भगवान्‌ शंकरका दर्शन करके उन सभी महर्षियोंने पृथ्वीपर सिर रखकर उन्हें प्रणाम किया और परम शुद्ध वाणीद्वारा उनकी मनोहर स्तुति की। वे सभी ऋषि सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त, क्षमाशील और कल्मषरहित थे ।। तस्य भूतपते: स्थानं भीमरूपधरं बभौ

Nārada berkata: Dengan kata-kata yang amat suci para resi itu melantunkan pujian yang indah. Bebas dari segala dosa, sabar dalam menahan diri, dan tanpa noda, mereka bersujud kepada Śaṅkara dengan kepala menyentuh bumi. Lalu, kediaman Sang Penguasa makhluk itu tampak, mengambil wujud yang dahsyat dan menggetarkan.

Verse 22

क्षणेनैवाभवत्‌ सर्वमद्भुतं मधुसूदन

Nārada berkata: “Dalam sekejap saja, wahai Madhusūdana, segalanya menjadi menakjubkan.”

Verse 23

तमभ्ययाच्छैलसुता भूतस्त्रीगणसंवृता,उस समय भूतोंकी स्त्रियोंसे घिरी हुई गिरिराज-नन्दिनी उमा सम्पूर्ण तीर्थोके जलसे भरा हुआ सोनेका कलश लिये उनके पास आयीं। उन्होंने भी भगवान्‌ शंकरके समान ही वस्त्र धारण किया था। वे भी उन्हींकी भाँति उत्तम व्रतका पालन करती थीं

Nārada berkata: “Lalu Umā, Putri Gunung, dikelilingi para istri bhūta, mendekatinya. Ia datang membawa kendi emas berisi air yang dihimpun dari semua tīrtha. Seperti Śaṅkara sendiri, ia mengenakan busana serupa dan menegakkan laku tapa—brata yang luhur—dengan keteguhan yang sama.”

Verse 24

हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतधारिणी । बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलोद्धवम्‌,उस समय भूतोंकी स्त्रियोंसे घिरी हुई गिरिराज-नन्दिनी उमा सम्पूर्ण तीर्थोके जलसे भरा हुआ सोनेका कलश लिये उनके पास आयीं। उन्होंने भी भगवान्‌ शंकरके समान ही वस्त्र धारण किया था। वे भी उन्हींकी भाँति उत्तम व्रतका पालन करती थीं

Nārada berkata: “Berbusana seperti Hara dan menegakkan brata yang sama, sang Dewi membawa kendi emas berisi air yang dihimpun dari semua tīrtha.”

Verse 25

गिरिस्रवाभि: सर्वाभि: पृष्ठतो5नुगता शुभा । पुष्पवृष्टयाभिवर्षन्ती गन्धैर्बहुविधैस्तथा । सेवन्ती हिमवत्‌ पार्श्व हरपार्श्वमुपागमत्‌,उनके पीछे-पीछे उस पर्वतसे गिरनेवाली सभी नदियाँ चल रही थीं। शुभलक्षणा पार्वती फूलोंकी वर्षा करती और नाना प्रकारकी सुगन्ध बिखेरती हुई भगवान्‌ शिवके पास आयीं। वे भी हिमालयके पार्श्रभागका ही सेवन करती थीं

Nārada berkata: “Pārvatī yang bertanda mujur maju, sementara semua aliran gunung mengikuti di belakangnya. Menurunkan hujan bunga dan menyebarkan aneka wewangian, ia menyusuri lereng Himavat hingga mendekati sisi Hara (Śiva).”

Verse 26

ततः स्मयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थ चारुहासिनी । हरनेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणोत्‌

Kemudian sang Dewi, dengan senyum dan tawa yang elok serta jenaka, tiba-tiba menutup kedua mata Hara yang suci dengan kedua tangannya, seakan hanya untuk bermain.

Verse 27

आते ही मनोहर हास्यवाली देवी उमाने मनोरंजन या हास-परिहासके लिये मुसकराकर अपने दोनों हाथोंसे सहसा भगवान्‌ शंकरके दोनों नेत्र बंद कर लिये ।। संवृताभ्यां तु नेत्रा भ्यां तमोभूतमचेतनम्‌ । निहोॉम निर्वषट्‌्कारं जगद्‌ वै सहसाभवत्‌,उनके दोनों नेत्रोंके आच्छादित होते ही सारा जगत्‌ सहसा अन्धकारमय, चेतनाशून्य तथा होम और वषट्कारसे रहित हो गया

Nārada berkata: Saat itu Dewi Umā, sambil tersenyum, tiba-tiba menutup kedua mata Bhagavān Śaṅkara dengan kedua tangannya. Begitu kedua mata itu tertutup, segenap jagat seketika diliputi kegelapan, seakan kehilangan kesadaran; upacara homa pun terhenti dan seruan vaṣaṭ tidak lagi terdengar.

Verse 28

जनश्न विमना: सर्वो5भवत्‌ त्राससमन्वित: । निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत्‌,सब लोग अनमने हो गये, सबके ऊपर त्रास छा गया। भूतनाथके नेत्र बंद कर लेनेपर इस संसारकी वैसी ही दशा हो गयी, मानो सूर्यदेव नष्ट हो गये हैं

Kemudian semua orang menjadi murung dan ketakutan menyergap mereka. Ketika Penguasa makhluk menutup matanya, dunia ini tampak seolah-olah matahari sendiri lenyap.

Verse 29

ततो वितिमिरो लोक: क्षणेन समपद्यत | ज्वाला च महती दीप्ता ललाटात्‌ तस्य नि:सृता,तदनन्तर क्षणभरमें सारे जगत्‌का अन्धकार दूर हो गया। भगवान्‌ शिवके ललाटसे अत्यन्त दीप्तिशालिनी महाज्वाला प्रकट हो गयी

Sesudah itu, dalam sekejap dunia terbebas dari kegelapan. Seketika dari dahi beliau (Śiva) memancar nyala api besar yang amat cemerlang.

Verse 30

तृतीयं चास्य सम्भूत॑ नेत्रमादित्यसंनिभम्‌ | युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितो गिरि:,उनके ललाटमें आदित्यके समान तेजस्वी तीसरे नेत्रका आविर्भाव हो गया। वह नेत्र प्रलयाग्निके समान देदीप्यमान हो रहा था। उस नेत्रसे प्रकट हुई ज्वालाने उस पर्वतको जलाकर मथ डाला

Lalu pada dahinya terbit mata ketiga, cemerlang laksana Āditya, menyala seperti api pralaya pada akhir zaman. Dengan nyala yang memancar dari mata itu, gunung tersebut terbakar dan hancur luluh.

Verse 31

ततो गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम्‌ । हरं प्रणम्य शिरसा ददर्शायतलोचना,तब महादेवजीको प्रज्वलित अग्निके सदृश तीसरे नेत्रसे युक्त हुआ देख गिरिराजनन्दिनी विशाललोचना उमाने सिरसे प्रणाम करके उनकी ओर चकित दृष्टिसे देखा

Maka Putri Gunung, melihat Hara dengan pandangan laksana api yang menyala, menundukkan kepala dan bersujud hormat. Umā yang bermata lebar memandang beliau dengan takjub.

Verse 32

दहामाने वने तस्मिन्‌ ससालसरलठद्रुमे । सचन्दनवरे रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते,साल और सरल आदि वृक्षोंसे युक्त, श्रेष्ठ चन्दन-वृक्षसे सुशोभित तथा दिव्य ओषधियोंसे प्रकाशित उस रमणीय वनमें आग लग गयी थी और वह सब ओरसे जल रहा था

Nārada berkata: Di hutan itu—penuh pohon śāla, sarala, dan lainnya, berhias cendana terbaik, serta bercahaya oleh tumbuh-tumbuhan obat yang bersifat ilahi—api rimba tiba-tiba menyala. Rimba yang elok itu terbakar dari segala penjuru.

Verse 33

मृगयूथैद्रतैर्भीतैर्हरपार्श्वमुपागतै: । शरणं चाप्यविन्दद्धिस्तत्‌ सद: संकुलं बभौ,भयभीत मृगोंके झुंडोंको जब कहीं भी शरण न मिली, तब वे भागते हुए महादेवजीके पास आ पहुँचे। उनसे वह सारा सभास्थल भर गया और उसकी अपूर्व शोभा होने लगी

Nārada berkata: Kawanan rusa yang ketakutan berlari tergesa-gesa dan, karena tak menemukan perlindungan di mana pun, mendekat ke Hara (Śiva). Seluruh balairung pun menjadi sesak; dan oleh hadirnya makhluk-makhluk yang mencari suaka itu, tampaklah keindahan yang tak biasa.

Verse 34

ततो नभस्पृशज्वालो विद्युल्लोलाग्निसल्बण: । द्वादशादित्यसदृशो युगान्ताग्निरिवापर:,वहाँ लगी हुई आगकी लपटें आकाशको चूम रही थीं। विद्युतके समान चंचल हुई वह आग बड़ी भयानक प्रतीत हो रही थी, वह बारह सूर्योंके समान प्रकाशित होकर दूसरी प्रलयाग्निके समान प्रतीत होती थी

Lalu nyala api itu menjilat langit. Bergoyang lincah laksana kilat, api itu tampak amat mengerikan; bercahaya seperti dua belas matahari, seakan-akan api pralaya yang lain.

Verse 35

क्षणेन तेन निर्दग्धो हिमवानभवन्नग: । सधातुशिखराभोगो दीप्तदग्धलतौषधि:

Nārada berkata: Dalam sekejap itu juga, gunung Himavān hangus terbakar. Puncak-puncaknya yang mengandung mineral dan lereng-lerengnya yang luas tersengat panas; sulur-sulur serta tumbuhan obatnya pun menyala lalu menjadi arang.

Verse 36

उसने क्षणभरमें हिमालय पर्वतको धातु और विशाल शिखरोंसहित दग्ध कर डाला। उसकी लताएँ और ओषधियाँ प्रजवलित हो जलकर भस्म हो गयीं ।। त॑ दृष्टवा मथितं शैलं शैलराजसुता तत:ः । भगवन्तं प्रपन्ना वै साउ्जलिप्रग्रहा स्थिता,उस पर्वतको दग्ध हुआ देख गिरिराजकुमारी उमा दोनों हाथ जोड़कर भगवान्‌ शंकरकी शरणमें गयीं

Dalam sekejap, api itu membakar habis Himālaya beserta kandungan mineral dan puncak-puncaknya yang agung. Sulur-sulur serta tumbuhan obatnya menyala, terbakar, lalu menjadi abu. Melihat gunung itu remuk dan hangus, Umā—putri Raja Gunung—mendekat kepada Bhagavān Śaṅkara untuk berlindung, berdiri dengan kedua tangan terkatup.

Verse 37

उमां शर्वस्तदा दृष्ट्वा स्त्री भावगतमार्दवाम्‌ । पितुर्देन्यमनिच्छन्ती प्रीत्यापश्यत्‌ तदा गिरिम्‌,उस समय उमामें नारी-स्वभाववश मृदुता (कातरता) आ गयी थी। वे पिताकी दयनीय अवस्था नहीं देखना चाहती थीं। उनकी ऐसी दशा देख भगवान्‌ शंकरने हिमवान्‌ पर्वतकी ओर प्रसन्नतापूर्ण दृष्टिसे देखा

Melihat Umā saat itu luluh oleh kelembutan yang wajar pada rasa seorang perempuan, Śarva memahami bahwa ia tak ingin menyaksikan keadaan ayahnya yang memilukan. Maka, dengan pandang yang berkenan dan penuh anugerah, Śaṅkara menoleh ke arah gunung Himavān.

Verse 38

क्षणेन हिमवान्‌ सर्व: प्रकृतिस्थ: सुदर्शन: । प्रहृष्विहगश्नैव सुपुष्पितवनद्रुम:,उनकी दृष्टि पड़नेपर क्षणभरमें सारा हिमालय पर्वत पहली स्थितिमें आ गया। देखनेमें परम सुन्दर हो गया। वहाँ हर्षमें भरे हुए पक्षी कलरव करने लगे। उस वनके वृक्ष सुन्दर पुष्पोंसे सुशोभित हो गये

Begitu pandangannya jatuh, seketika seluruh Himālaya kembali ke keadaan alaminya semula dan tampak amat elok. Burung-burung yang dipenuhi sukacita pun berkicau riuh, dan pepohonan rimba berhias bunga-bunga indah.

Verse 39

प्रकृतिस्थं गिरिं दृष्टवा प्रीता देवं महेश्वरम्‌ । उवाच सर्वलोकानां पतिं शिवमनिन्दिता,पर्वतको पूर्वावस्थामें स्थित हुआ देख पतित्रता पार्वती देवी बहुत प्रसन्न हुईं। फिर उन्होंने सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी कल्याणस्वरूप महेश्वरदेवसे पूछा

Melihat gunung itu pulih ke keadaan alaminya yang dahulu, Pārvatī yang tak bercela pun dipenuhi sukacita. Lalu ia menyapa Mahādeva—Maheśvara, Śiva, penguasa segala loka, yang berwujud kemuliaan.

Verse 40

उमोवाच भगवन्‌ सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत । संशयो मे महान्‌ जातस्तन्मे व्याख्यातुमहसि

Umā berkata: “Wahai Bhagavān, Penguasa segala makhluk, pemegang trisula, penegak laku suci yang agung—dalam diriku timbul keraguan besar. Berkenanlah menjelaskannya kepadaku.”

Verse 41

उमा बोलीं--भगवन! सर्वभूतेश्वर! शूलपाणे! महान्‌ व्रतधारी महेश्वर! मेरे मनमें एक महान्‌ संशय उत्पन्न हुआ है। आप मुझसे उसकी व्याख्या कीजिये ।। किमर्थ ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रमुत्थितम्‌ । किमर्थ च गिरि॑ग्ध: सपक्षिगणकानन:

Umā berkata: “Wahai Bhagavān, Penguasa segala makhluk, pemegang trisula, Mahēśvara penegak laku suci yang agung—dalam diriku timbul keraguan besar; mohon lenyapkanlah. Mengapa pada dahimu bangkit mata ketiga? Dan mengapa engkau disebut ‘girigdha’ serta ‘sapakṣigaṇakānana’, yang berkelana di rimba bersama kawanan makhluk bersayap?”

Verse 42

किमर्थ च पुनर्देव प्रकृतिस्थस्त्वया कृत: । तथैव द्रुमसंच्छन्न: कृतोडयं ते पिता मम

Nārada berkata: “Wahai Yang Ilahi, mengapa engkau membiarkannya kembali menetap dalam keadaan alaminya? Dan mengapa pula ayahku disembunyikan di bawah lindungan pepohonan—apa sebabnya?”

Verse 43

क्यों आपके ललाटमें तीसरा नेत्र प्रकट हुआ? किसलिये आपने पक्षियों और वनोंसहित पर्वतको दग्ध किया और देव! फिर किसलिये आपने उसे पूर्वावस्थामें ला दिया। मेरे इन पिताको आपने जो पूर्ववत्‌ वृक्षोंसे आच्छादित कर दिया, इसका क्या कारण है? ।। (एष मे संशयो देव हृदि मे सम्प्रवर्तते । देवदेव नमस्तुभ्यं तन्मे शंसितुमरहसि ।। देवदेव! मेरे हृदयमें यह संदेह विद्यमान है। आप इसका समाधान करनेकी कृपा करें। आपको मेरा सादर नमस्कार है ।। नारद उवाच एवमुक्तस्तथा देव्या प्रीयमाणो<ब्रवीद्‌ भव: ।।) नारदजी कहते हैं--देवी पार्ववीके ऐसा कहने-पर भगवान्‌ शंकर प्रसन्न होकर बोले ।। श्रीमहेश्वर उवाच (स्थाने संशयितु देवि धर्मज्ञे प्रियभाषिणी ।। त्वदते मां हि वै प्रष्टं न शक्‍्यं केनचित प्रिये । श्रीमहेश्वरने कहा--धर्मको जानने तथा प्रिय वचन बोलनेवाली देवि! तुमने जो संशय उपस्थित किया है, वह उचित ही है। प्रिये! तुम्हारे सिवा दूसरा कोई मुझसे ऐसा प्रश्न नहीं कर सकता ।। प्रकाशं यदि वा गुह्ां प्रियार्थ प्रब्रवीम्पहम्‌ ।। शृणु तत्‌ सर्वमखिलमस्यां संसदि भामिनी । भामिनि! प्रकट या गुप्त जो भी बात होगी, तुम्हारा प्रिय करनेके लिये मैं सब कुछ बताऊँगा। तुम इस सभामें मुझसे सारी बातें सुनो ।। सर्वेषामेव लोकानां कूटस्थं विद्धि मां प्रिये ।। मदधीनास्त्रयो लोका यथा विष्णौ तथा मयि | स््रष्टा विष्णुरहं गोप्ता इत्येतद्‌ विद्धि भामिनि ।। प्रिये! सभी लोकोंमें मुझे कूटस्थ समझो। तीनों लोक मेरे अधीन हैं। ये जैसे भगवान्‌ विष्णुके अधीन हैं, उसी प्रकार मेरे भी अधीन हैं। भामिनि! तुम यही जान लो कि भगवान्‌ विष्णु जगतके स्रष्टा हैं और मैं इसकी रक्षा करनेवाला हूँ ।। तस्माद्‌ यदा मां स्पृशति शुभं वा यदि वेतरत्‌ । तथैवेदं जगत्‌ सर्व तत्तद्‌ भवति शोभने ।।) शोभने! इसीलिये जब मुझसे शुभ या अशुभका स्पर्श होता है, तब यह सारा जगत्‌ वैसा ही शुभ या अशुभ हो जाता है ।। नेत्रे मे संवृते देवि त्वया बाल्यादनिन्दिते । नष्टालोकस्तदा लोक: क्षणेन समपद्यत,देवि! अनिन्दिते! तुमने अपने भोलेपनके कारण मेरी दोनों आँखें बंद कर दीं। इससे क्षणभरमें समस्त संसारका प्रकाश तत्काल नष्ट हो गया

Śrī Maheśvara bersabda: “Wahai Dewi, engkau yang mengetahui dharma dan bertutur lembut—keraguanmu itu memang patut. Kekasihku, selain engkau tak seorang pun dapat menanyai Aku demikian. Entah perkara itu terbuka atau rahasia, demi menyenangkan hatimu akan Kukatakan semuanya; wahai yang bercahaya, dengarkanlah dengan lengkap di sidang ini. Ketahuilah Aku sebagai landasan tak tergoyahkan bagi semua dunia. Tiga dunia bergantung pada-Ku, sebagaimana mereka bergantung pada Viṣṇu. Pahamilah, wahai jelita: Viṣṇu adalah pencipta, dan Aku pelindung. Karena itu, bila yang mujur—atau sebaliknya—menyentuh-Ku, seluruh jagat pun menjadi demikian adanya. Ketika engkau, dalam kepolosan masa kanak, menutup kedua mata-Ku, wahai Dewi yang tak bercela, seketika dunia jatuh ke dalam gelap; dalam sekejap cahayanya lenyap.”

Verse 44

नष्टादित्ये तथा लोके तमोभूते नगात्मजे । तृतीयं लोचन दीप्त॑ सृष्टं मे रक्षता प्रजा:,गिरिराजकुमारी! संसारमें जब सूर्य अदृश्य हो गये और सब ओर अन्धकार-ही- अन्धकार छा गया, तब मैंने प्रजाकी रक्षाके लिये अपने तीसरे तेजस्वी नेत्रकी सृष्टि की है

Maheshvara bersabda: “Wahai putri Sang Gunung, ketika matahari lenyap dari dunia dan kegelapan menyelimuti segala arah, Aku memunculkan mata ketiga-Ku yang menyala demi melindungi makhluk hidup.”

Verse 45

तस्य चाक्ष्णो महत्‌ तेजो येनायं मथितो गिरि: । त्वत्प्रियार्थ च मे देवि प्रकृतिस्थ: पुनः कृत:,उसी तीसरे नेत्रका यह महान्‌ तेज था, जिसने इस पर्वतको मथ डाला। देवि! फिर तुम्हारा प्रिय करनेके लिये मैंने इस गिरिराज हिमवान्‌को पुनः प्रकृतिस्थ कर दिया है

Itulah pancaran dahsyat dari mata itu yang membuat gunung ini teraduk dan terguncang. Dan, wahai Dewi, demi dirimu dan untuk menyenangkan hatimu, Aku memulihkan raja gunung ini, Himavān, kembali ke keadaan alaminya yang tenang.

Verse 46

उमोवाच भगवन्‌ केन ते वक्‍त्र चन्द्रवत्‌ प्रियदर्शनम्‌ । पूर्व तथैव श्रीकान्तमुत्तरं पश्चिमं तथा,उमाने कहा--भगवन्‌! (आपके चार मुख क्‍यों हैं) आपका पूर्व दिशावाला मुख चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ एवं देखनेमें अत्यन्त प्रिय है। उत्तर और पश्चिम दिशाके मुख भी पूर्वकी ही भाँति कमनीय कान्तिसे युक्त हैं। परंतु दक्षिण दिशावाला मुख बड़ा भयंकर है। यह अन्तर क्‍यों? तथा आपके सिरपर कपिल वर्णकी जटाएँ कैसे हुईं? क्या कारण है कि आपका कण्ठ मोरकी पाँखके समान नीला हो गया?

Umā berkata: “Wahai Tuhan Yang Mulia, mengapa Engkau memiliki wajah-wajah ini? Wajah yang menghadap timur laksana bulan—bercahaya dan amat menyejukkan pandangan. Wajah utara dan barat pun sama indahnya, dipenuhi pesona yang serupa. Namun wajah selatan sangat mengerikan—mengapa ada perbedaan ini? Dan bagaimana gimbal rambut-Mu menjadi berwarna keemasan-kecokelatan? Karena sebab apakah tenggorokan-Mu menjadi biru laksana bulu merak?”

Verse 47

दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्धव कपिला जटा: । केन कण्ठश्न ते नीलो बर्हिब्हनिभ: कृत:,उमाने कहा--भगवन्‌! (आपके चार मुख क्‍यों हैं) आपका पूर्व दिशावाला मुख चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ एवं देखनेमें अत्यन्त प्रिय है। उत्तर और पश्चिम दिशाके मुख भी पूर्वकी ही भाँति कमनीय कान्तिसे युक्त हैं। परंतु दक्षिण दिशावाला मुख बड़ा भयंकर है। यह अन्तर क्‍यों? तथा आपके सिरपर कपिल वर्णकी जटाएँ कैसे हुईं? क्या कारण है कि आपका कण्ठ मोरकी पाँखके समान नीला हो गया?

Uma berkata: “Wahai Bhagavan, mengapa wajah selatan-Mu begitu garang dan menggetarkan? Karena sebab apakah jalinan rambut-Mu yang terurai (jata) di atas menjadi berwarna kapila—kecokelatan keemasan? Dan karena alasan apa tenggorokan-Mu menjadi biru, laksana kilau bulu merak?”

Verse 48

हस्ते देव पिनाक॑ ते सततं केन तिष्ठति । जटिलो ब्रह्माचारी च किमर्थमसि नित्यदा,देव! आपके हाथमें पिनाक क्‍यों सदा विद्यमान रहता है? आप किसलिये नित्य जटाधारी ब्रह्मचारीके वेशमें रहते हैं?

“Wahai Dewa, mengapa busur Pinaka senantiasa berada di tangan-Mu? Dan karena alasan apa Engkau selalu hidup dalam rupa pertapa berambut gimbal, sebagai brahmacari yang teguh?”

Verse 49

एतनमे संशयं सर्व वक्तुमर्हसि वै प्रभो । सधर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज,प्रभो! वृषध्वज! मेरे इस सारे संशयका समाधान कीजिये; क्योंकि मैं आपकी सहधर्मिणी और भक्त हूँ

“Wahai Prabhu, wahai Vṛṣadhvaja, Engkaulah yang patut menjelaskan seluruh keraguanku ini. Sebab aku adalah pendamping-Mu dalam dharma, dan juga pemuja-Mu yang setia.”

Verse 50

भीष्म उवाच एवमुक्त: स भगवान्‌ शैलपुत्रया पिनाकधृत्‌ । तस्या धृत्या च बुद्ध्या च प्रीतिमानभवत्‌ प्रभु:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! गिरिराजकुमारी उमाके इस प्रकार पूछनेपर पिनाकधारी भगवान्‌ शिव उनके धैर्य और बुद्धिसे बहुत प्रसन्न हुए

Bhishma berkata: “Ketika putri gunung itu berbicara demikian, Sang Bhagavan—Śiva, pemegang busur Pināka—menjadi sangat berkenan kepadanya, karena keteguhan hati dan kejernihan budinya.”

Verse 51

ततस्तामब्रवीद्‌ देव: सुभगे श्रूयतामिति । हेतुभियर्ममतानि रूपाणि रुचिरानने,तत्पश्चात्‌ उन्होंने पार्ववीजीसे कहा--“सुभगे! रुचिरानने! जिन हेतुओंसे मेरे ये रूप हुए हैं, उन्हें बता रहा हूँ, सुनो

Kemudian sang Dewa berkata kepadanya: “Wahai yang berbahagia, wahai yang berwajah elok—dengarkanlah. Akan Kuterangkan sebab-sebab mengapa wujud-wujud-Ku ini menjadi demikian.”

Verse 139

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir bab ke-139 dari bagian Dāna-dharma dalam Anuśāsana Parva dari Mahābhārata yang suci.

Verse 140

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उमामहेश्वरसंवादो नाम चत्वारिंशदिधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें उमामहेश्वरसंवादनामक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian, dalam Śrī Mahābhārata, pada Anuśāsana Parva, di bagian dharma pemberian, bab ke-140 yang bernama “Dialog Umā dan Maheśvara” berakhir.

Verse 143

वाता: सर्वे महाभूतास्तत्रैवासन्‌ समागता: । महान्‌ सौभाग्यशाली मुनि, ऊर्ध्वरेता सिद्धणण, मरुदगण, वसुगण, साध्यगण, इन्द्रसहित विश्वेदेवगण, यक्ष और नाग, पिशाच, लोकपाल, अग्नि, समस्त वायु और प्रधान भूतगण वहाँ आये हुए थे

Nārada berkata: Di sana seluruh mahābhūta dan rombongan para angin telah berkumpul. Hadir pula seorang resi agung nan mujur, para siddha yang menahan benihnya, para Marut, Vasu, dan Sādhya; para Viśvedewa bersama Indra; juga Yakṣa dan Nāga, Piśāca, para penjaga penjuru, Agni, aneka wujud angin, serta golongan-golongan makhluk utama—semuanya datang ke tempat itu.

Verse 156

ओषघध्यो ज्वलमानाश्ष द्योतयन्ति सम तद्‌ वनम्‌ | ऋतुएँ वहाँ उपस्थित हो सब प्रकारके अत्यन्त अद्भुत पुष्प बिखेर रही थीं। ओषधियाँ प्रज्वलित हो उस वनको प्रकाशित कर रही थीं

Nārada berkata: “Tumbuhan obat, seakan menyala, menerangi hutan itu dari segala penjuru. Bahkan musim-musim pun tampak hadir sendiri, menaburkan bunga-bunga menakjubkan dari segala jenis.”

Verse 166

गिरिपृष्ठेषु रम्येषु व्याहरन्तो जनप्रिया: । वहाँके रमणीय पर्वतशिखरोंपर लोगोंको प्रिय लगनेवाली बोली बोलते हुए पक्षी प्रसन्नतासे युक्त हो नाचते और कलरव करते थे

Nārada berkata: Di punggung-punggung gunung yang elok, burung-burung yang suaranya disukai manusia berkicau manis; dengan hati riang mereka menari dan bersahut-sahutan, memenuhi ketinggian dengan gema kicau.

Verse 176

पर्यड्क इव विश्राजन्नुपविष्टो महामना: । दिव्य धातुओंसे विभूषित पर्यकके समान उस पर्वतशिखरपर बैठे हुए महामना महादेवजी बड़ी शोभा पा रहे थे

Nārada berkata: Di puncak gunung itu Mahādeva yang berhati agung duduk bersila, berhiaskan mineral-mineral ilahi; ia bersinar cemerlang laksana dipan megah, memancarkan keagungan yang lahir dari tapa dan kemuliaan rohani.

Verse 193

अभय: सर्वभूतानां भक्तानां वृष१भध्वज: । उन्होंने व्याप्रचर्मको ही वस्त्रके रूपमें धारण कर रखा था। सिंहका चर्म उनके लिये उत्तरीय वस्त्र (चादर)का काम देता था। उनके गलेमें सर्पमय यज्ञोपवीत शोभा दे रहा था। वे लाल रंगके बाजूबंदसे विभूषित थे। उनकी मूँछ काली थी, मस्तकपर जटाजूट शोभा पाता था। वे भीमस्वरूप रुद्र देवद्रोहियोंके मनमें भय उत्पन्न करते थे। अपनी ध्वजामें वृषभका चिह्न धारण करनेवाले वे भगवान्‌ शिव भक्तों तथा सम्पूर्ण भूतोंके भयका निवारण करते थे

Nārada berkata: Dialah keberanian bagi semua makhluk, pelindung para bhakta, dan yang panjinya bertanda lembu—Śiva. Ia mengenakan kulit harimau sebagai busana, sementara kulit singa menjadi selendang atasnya. Ular menjadi yajñopavīta (tali suci) yang menghiasi lehernya. Gelang lengan merah memperindahnya; kumisnya hitam, dan di kepalanya bertakhta jalinan jata yang kusut. Dalam wujudnya yang dahsyat, Rudra menanamkan gentar pada para pembenci para dewa; namun bagi para bhakta dan segenap makhluk, Dialah penghapus rasa takut.

Verse 216

अप्रधृष्यतरं चैव महोरगसमाकुलम्‌ । भगवान्‌ भूतनाथका वह भयानक स्थान बड़ी शोभा पा रहा था। वह अत्यन्त दुर्धर्ष और बड़े-बड़े सर्पोंसे भरा हुआ था

Nārada berkata: Tempat itu tampak amat menggentarkan dan sukar didekati, penuh dengan ular-ular raksasa; kediaman Bhūtanātha itu bersinar dalam keagungan yang menyeramkan.

Verse 223

तत्‌ सदो वृषभाड्कस्य भीमरूपधरं बभौ | मधुसूदन! वृषभध्वजका वह भयानक सभास्थल क्षणभरमें अद्भुत शोभा पाने लगा

Nārada berkata: Lalu balairung Vṛṣabhāṅka itu seakan mengenakan rupa yang menggetarkan. Wahai Madhusūdana, balai pertemuan milik Vṛṣabhadhvaja yang semula mengerikan itu, sekejap saja memancar dengan kemilau yang luar biasa.

Frequently Asked Questions

The chapter asserts Mahādeva’s unsurpassed status as the origin and regulator of beings across the three worlds, illustrating this through ritual-historical exempla and a catalog of cosmic identifications.

The text models disciplined reverence: proper praise and recitation (Śatarudrīya) and acknowledgment of due shares in ritual contexts are presented as means to restore order when institutions become destabilized.

Rather than an explicit phalaśruti, the chapter provides a functional meta-claim: Mahādeva’s qualities and names are portrayed as immeasurable and inexhaustible to narration, implying that contemplation and stuti exceed purely verbal enumeration.