Shloka 3

Santaptaka’s Encounter with Five Pretas and Their Liberation through Viṣṇu’s Presence

विप्रः सन्तप्तकः कश्चित् तपसादग्धकिल्बिषः / संसारासारतां ज्ञात्वारण्यष्वेव चचार ह

vipraḥ santaptakaḥ kaścit tapasādagdhakilbiṣaḥ / saṃsārāsāratāṃ jñātvāraṇyaṣveva cacāra ha

Seorang brāhmaṇa bernama Santaptaka, yang dosanya telah terbakar oleh tapa, menyadari kehampaan saṁsāra; maka ia mengembara hanya di rimba-rimba.

vipraḥa brāhmaṇa
vipraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootvipra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन
santaptakaḥSantaptaka
santaptakaḥ:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootsantaptaka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; विशेष्य-नाम
kaścita certain
kaścit:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootkaścid (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; अनिश्चितवाचक सर्वनाम (indefinite)
tapasāby austerity
tapasā:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Roottapas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया (3rd/करण), एकवचन
dagdha-kilbiṣaḥwhose sins were burnt (away)
dagdha-kilbiṣaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootdagdha (दह्-धातु, क्त कृदन्त) + kilbiṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (दग्धं किल्बिषं यस्य/दग्धकिल्बिषः) विशेषण (विप्रः)
saṃsāra-asāratāmthe worthlessness of worldly existence
saṃsāra-asāratām:
Karma (Object of knowing/कर्म)
TypeNoun
Rootsaṃsāra (प्रातिपदिक) + asāratā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; तत्पुरुषः (संसारस्य असारता)
jñātvāhaving known
jñātvā:
Kriya (पूर्वक्रिया/Adverbial)
TypeVerb
Rootjñā (धातु) + ktvā (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकाले कृत्य
araṇyeṣuin forests
araṇyeṣu:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootaraṇya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन
evaindeed/only
eva:
Sambandha (Emphasis/restriction)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (restrictive particle)
cacārawandered
cacāra:
Kriya (Main action/क्रिया)
TypeVerb
Rootcar (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
haindeed
ha:
Sambandha (Emphasis/निपात)
TypeIndeclinable
Rootha (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Tapas can burn impurities; insight into saṃsāra’s asāratā (insubstantiality) generates vairāgya and a turn toward liberation-oriented life.

Vedantic Theme: Viveka-vairāgya: discernment of the transient; citta-śuddhi through tapas; movement toward mumukṣutva.

Application: Practice disciplined restraint (tapas) and periodic retreat; reflect on impermanence to reduce compulsive attachment and reorient priorities toward inner freedom.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Type: wilderness/ascetic retreat

Related Themes: Garuda Purana narratives praising tapas and dispassion as purifiers; Santaptaka episode continuation (to describe his condition and its causes)

B
Brāhmaṇa
S
Santaptaka

FAQs

This verse presents tapas as a purifier that “burns” sins (kilbiṣa), enabling clarity about saṃsāra’s emptiness and supporting a life oriented toward liberation.

By stressing purification and detachment, it implies that reducing karmic burden and loosening worldly attachment are key preparations for the post-death journey described in the Preta Kanda.

Cultivate disciplined restraint (simple living, vows, ethical conduct) and reflect on impermanence—so actions reduce karmic harm and strengthen spiritual focus.