Shloka 26

Sṛṣṭi–Pratisṛṣṭi: Viṣṇu as Kāla and the Ninefold Creation Schema

सा चोत्सृष्टाभवत्सन्ध्या दिननक्तान्तरस्थितिः / रजोमात्रां तनुं गृह्य मनुष्यास्त्वभवंस्ततः

sā cotsṛṣṭābhavatsandhyā dinanaktāntarasthitiḥ / rajomātrāṃ tanuṃ gṛhya manuṣyāstvabhavaṃstataḥ

Dan ia, ketika dipancarkan, menjadi Sandhyā—senja yang berada di antara siang dan malam. Dengan mengambil tubuh halus yang tersusun dari rajas semata, manusia pun lahir darinya.

साshe/that (body)
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय-निपात
उत्सृष्टाreleased/let go
उत्सृष्टा:
Karma (Object/कर्म)
TypeVerb
Rootउत् + सृज् (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि/PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘उत्+सृज्’
अभवत्became
अभवत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
सन्ध्याtwilight
सन्ध्या:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसन्ध्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
दिननक्तान्तरस्थितिःthe state between day and night
दिननक्तान्तरस्थितिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिन (प्रातिपदिक) + नक्त (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक) + स्थिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (दिन-नक्तयोः अन्तर-स्थितिः)
रजोमात्राम्consisting only of rajas
रजोमात्राम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootरजस् (प्रातिपदिक) + मात्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (रजसः मात्रा)
तनुम्body
तनुम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
गृह्यhaving taken
गृह्य:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formकृदन्त (ल्यप्/त्वा-प्रत्यय, अव्यय-भाव/gerund), ‘ग्रह्’ धातोः
मनुष्याःhumans
मनुष्याः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनुष्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तुindeed/but
तु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
अभवन्came into being
अभवन्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ्-लकार, प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्
ततःthereupon
ततः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Humans arise from rajas: our condition is inherently active and transitional; twilight symbolizes the need for regulation of impulses through ritual and discipline.

Vedantic Theme: Guṇa-traya anthropology: rajas as pravṛtti (outgoing activity) binding the jīva; dharma as a harmonizer at transitions.

Application: Honor transitions (morning/evening) with pause: prayer, breath, reflection; manage rajasic restlessness with routine, ethical action, and mindful boundaries.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: temporal threshold

Related Themes: Garuda Purana 1.4.27 (prāk-sandhyā/jyotsnā as junction)

S
Sandhyā
M
Manuṣyāḥ

FAQs

This verse identifies Sandhyā as the liminal junction between day and night and links that transitional principle to manifestation—showing creation arising from a boundary-state rather than a fixed extreme.

It states that humans arise after Sandhyā is manifested, with a body described as rajo-mātra—predominantly constituted of rajas—highlighting activity, passion, and dynamism as central to human embodiment.

Recognize rajas (restlessness, craving, over-activity) as a key driver in human life and cultivate balance through disciplined action, ethical restraint, and regular Sandhyā-time practices (morning/evening reflection or prayer).