Sutra 11

क्षयव्ययलाभविपरिमर्शः बाह्याभ्यन्तराश्चापदः दुष्यशत्रुसम्युक्ताः अर्थानर्थसंशययुक्ताः तासामुपायविकल्पजाः सिद्धयः इत्यभियास्यत्कर्म नवममधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.११ब् ॥

kṣaya-vyaya-lābha-viparimarśaḥ bāhyābhyantarāś cāpadaḥ duṣya-śatru-samyuktāḥ arthānartha-saṃśaya-yuktāḥ tāsām upāya-vikalpa-jāḥ siddhayaḥ ity abhiyāsyat-karma navamam adhikaraṇam

Adhikaraṇa kesembilan membahas tugas-tugas yang harus dilakukan: menelaah kerugian, pengeluaran, dan keuntungan; bencana yang bersifat eksternal dan internal; bencana yang melibatkan unsur yang tidak setia dan musuh; keadaan yang disertai keraguan apakah membawa manfaat atau mudarat; serta keberhasilan yang timbul dari memilih di antara berbagai langkah penanggulangan bagi bencana-bencana itu.

क्षयloss; depletion
क्षय:
TypeNoun
Rootक्षि (क्षय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
व्ययexpenditure; outlay
व्यय:
TypeNoun
Rootवि + इ (व्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
लाभgain; acquisition
लाभ:
TypeNoun
Rootलभ्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
विपरिमर्शःexamination/assessment of loss, expenditure, and gain
विपरिमर्शः:
TypeNoun
Rootवि + परि + मृश्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘क्षयव्ययलाभ’ इत्यस्य विषयकः ‘विपरिमर्शः’ (विचार/परामर्श)
बाह्यexternal
बाह्य:
TypeAdjective
Rootबहिः (बाह्य)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (समासाङ्ग)
आभ्यन्तराःinternal
आभ्यन्तराः:
TypeAdjective
Rootअभ्यन्तर (आ + अभ्यन्तर)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘आपदः’ इत्यस्य विशेषणम्
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
आपदःcalamities; crises
आपदः:
TypeNoun
Rootआपद्
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
दुष्यa wicked/hostile element
दुष्य:
TypeNoun
Rootदुष् (दुष्य)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
शत्रुenemy
शत्रु:
TypeNoun
Rootशत्रु
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
सम्युक्ताःassociated/combined with hostile persons/enemies
सम्युक्ताः:
TypeParticiple
Rootसम् + युज्
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘आपदः’ इत्यस्य विशेषणम्
अर्थbenefit; interest; wealth
अर्थ:
TypeNoun
Rootअर्थ
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
अनर्थharm; disadvantage
अनर्थ:
TypeNoun
Rootअनर्थ
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
संशयdoubt; uncertainty
संशय:
TypeNoun
Rootसंशय
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
युक्ताःconnected with benefit, harm, and uncertainty
युक्ताः:
TypeParticiple
Rootयुज्
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘आपदः’ इत्यस्य विशेषणम्
तासाम्of those (calamities)
तासाम्:
TypePronoun
Rootतद्
Formषष्ठी, बहुवचन, स्त्रीलिङ्ग; ‘आपदाम्’ इत्यर्थे
उपायmeans; strategy; remedy
उपाय:
TypeNoun
Rootउपाय
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
विकल्पalternative; option
विकल्प:
TypeNoun
Rootवि + कल्प्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासाङ्ग)
जाःarising from the choice of means/alternatives
जाः:
TypeAdjective (Kridanta)
Rootजन्
Formकृदन्त (ज = ‘ज’ प्रत्ययार्थ ‘जन्म’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘सिद्धयः’ इत्यस्य विशेषणम्
सिद्धयःsuccesses; attainments; accomplished results
सिद्धयः:
TypeNoun
Rootसिद्धि
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
इतिthus
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formइत्यर्थ-निर्देशक अव्यय (उद्धरण/समाप्त्यर्थ)
अभियास्यत्to be undertaken/treated (as a topic)
अभियास्यत्:
TypeParticiple
Rootअभि + या (यास्य)
Formभविष्यत्कृदन्त (शतृ/शानच्-प्राय), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; अर्थः—‘अभियास्यत्’ = ‘अभ्यास्यत्/अभियोज्यत्’ (to be undertaken)
कर्मtopic; subject-matter
कर्म:
TypeNoun
Rootकर्मन्
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नवमम्ninth
नवमम्:
TypeAdjective (Ordinal)
Rootनवम
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अधिकरणम्’ इत्यस्य विशेषणम्
अधिकरणम्section; topic-chapter (adhikaraṇa)
अधिकरणम्:
TypeNoun
Rootअधि + कृ (अधिकरण)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ग्रन्थ-विभाग-नाम
end of verse
:
TypePunctuation
Root
Formदण्ड-चिह्न
Ā
āpada (state calamity)
Ś
śatru (enemy)
D
duṣya (disaffected/internal hostile elements)

FAQs

To define the state’s decision framework for crises: evaluate losses, spending, and gains; classify threats as internal/external; and select among practical countermeasures to secure successful outcomes for the polity.

It parallels contemporary risk management: governments assess fiscal impact (loss/expenditure/gain), distinguish domestic vs. foreign threats, and use option analysis to choose interventions under uncertainty (cost–benefit and scenario planning).

No single office is named; the implied duty of the ruler and senior ministers is to conduct structured deliberation on crises—diagnose the threat source, judge probable benefit or harm, and implement the most effective available countermeasure.