Adhyaya 108

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वायम्भुवः सर्गो नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टाधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो महान् कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश्चेति सप्तमः

Demikian dalam Agni Mahāpurāṇa, bab ke-107 bernama ‘Penciptaan Svāyambhuva’. Kini dimulai bab ke-108, ‘Bhuvana-kośa (susunan alam)’. Agni bersabda: ‘Jambū dan Plakṣa adalah dua benua; Śālmali benua besar lainnya; lalu Kuśa, Krauñca, juga Śāka; dan Puṣkara adalah yang ketujuh.’

Verse 2

योगप्रस्तारे इति ग , ज , झ च इन्द्रद्युम्नोभ्यजायतेति ख , छ च प्रतीहारादित्यादिः, प्रस्तारतः सुत इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दुष्टादुष्टश् च विरजा इति ख एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समं

Benua-benua ini dikelilingi oleh tujuh samudra secara berurutan: air asin, sari tebu, surā (minuman), ghee, dadih, susu, dan air manis.

Verse 3

जम्बूद्वीपो द्वीपमध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः चतुरशीतिसाहस्रो भूयिष्ठः षोडशाद्विराट्

Di tengah benua-benua terdapat Jambūdvīpa; di pusatnya menjulang Gunung Meru. Tingginya delapan puluh empat ribu (yojana), dengan bagian puncak yang menonjol tambahan enam belas ribu (yojana).

Verse 4

द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तरात् षोडशाधः सहस्रवान् भूयस्तस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः

Di puncaknya terbentang lebar tiga puluh dua ribu yojana; di bagian bawahnya enam belas ribu yojana. Gunung ini lagi setinggi seribu yojana dan tersusun bagaikan putik (perikarp) teratai.

Verse 5

हिमवान् हेमकूटश् च निषधश्चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गो च उत्तरे वर्षपर्वताः

Di sebelah selatannya terletak Himavān, Hemakūṭa, dan Niṣadha; sedangkan di utara ada pegunungan pembatas varṣa—Nīla, Śveta, dan Śṛṅga.

Verse 6

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोछ्रायास्तावद्विस्तारिणश् च ते

Di bagian tengah ada dua yang berukuran satu lakṣa; yang lainnya berkurang sepuluh demi sepuluh secara bertahap. Tingginya dua ribu dan lebarnya pun sama.

Verse 7

भारतं प्रथमं वर्षन्ततः किम्पुरुषं स्मृतं हरिवर्सन्तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विज

Wahai yang dua kali lahir! Di selatan Meru, varṣa yang pertama disebut Bhārata; kemudian Kiṁpuruṣa; demikian pula Harivarṣa dan satu wilayah varṣa lainnya.

Verse 8

रम्यकं चोत्तरे वर्षं तथैवान्यद्धिरण्मयं उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा

Di utara terdapat varṣa bernama Ramyaka; demikian pula ada varṣa lain bernama Hiraṇmaya; dan juga para Kuru Utara—semuanya tersusun sebagaimana Bhārata-varṣa.

Verse 9

नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णा मेरुरुछ्रितः

Wahai resi termulia, masing-masing wilayah ini berukuran sembilan ribu (yojana); di tengah-tengahnya terletak Ilāvṛta, dan di pusatnya Gunung Meru yang keemasan menjulang tinggi.

Verse 10

मेरोश् चतुर्दिशन्तत्र नवसाहस्रविस्तृतं ति घ , ज च भुविस्थ इति ङ षोडशांश इति झ भूपाद्मस्यास्य इति ख , ग , छ च तथैवात्र हिरण्मयमिति ग तथैवाथ हिरण्मयमिति ज इलावृतश्चेत्यादिः, नवसाहस्रविस्तृतमित्यन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः

Di keempat penjuru Gunung Meru, wilayah itu membentang sembilan ribu (yojana). Beberapa naskah memuat varian seperti “berada di bumi”, “seperenam belas bagian”, dan “dari padma-bumi ini”. Di sini juga terdapat bacaan “hiraṇmaya/keemasan”, dan dalam resensi lain terbaca “kemudian (ia) keemasan”. Teks berlanjut mulai “Ilāvṛta…”, namun dalam naskah Cha bacaan yang berakhir dengan “navasāhasravistṛtam (membentang sembilan ribu)” tidak ditemukan. Wahai yang mulia, di Ilāvṛta ini ada empat gunung.

Verse 11

विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः

Di sekeliling Gunung Meru dibangun jajaran penopang melintang (viṣkambha), masing-masing selebar sepuluh ribu (yojana). Di timur ada Mandara, dan di selatan ada Gandhamādana.

Verse 12

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः कदम्बस्तेषु जम्बुश् च पिप्पलो बट एव च

Di sisi barat ditetapkan Gunung Vipula, dan di sisi utara dikenang Gunung Supārśva. Di tempat-tempat itu juga ada pohon kadamba, jambu, pippala, dan beringin (vaṭa).

Verse 13

एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः जम्बूद्वीपेति सञ्ज्ञा स्यात् फलं जम्बा गजोपमं

Di sana terdapat pepohonan yang membentang sebelas ratus yāma, dan gunung-gunung berdiri laksana panji-panji. Ia disebut ‘Jambūdvīpa’; dan buah pohon jambu berukuran seperti gajah.

Verse 14

जम्बूनदीरसेनास्यास्त्विदं जाम्बूनदं परं सुपार्श्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालस्तु पश्चिमे

Dari sari (rasa) Sungai Jambū timbul zat tertinggi bernama Jāmbūnada, yakni emas. Di timur Gunung Meru ada Supārśva, dan di baratnya Ketumāla.

Verse 15

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः वैभ्राजं पश्चिमे सौम्ये नन्दनञ्च सरांस्यथ

Di timur ada rimba Caitraratha; di selatan Gandhamādana; di barat Vaibhrāja; dan di sisi utara yang suci terdapat Nandana serta danau-danau keramat.

Verse 16

अरुणोदं महाभद्रं संशितोदं समानसं शिताभश् चक्रमुञ्जाद्याः पूर्वतः केशराचलाः

Di sebelah timur terdapat pegunungan bernama Aruṇoda, Mahābhadra, Saṃśitoda, Samānasa, Śitābha, serta yang bermula dengan Cakramuñja; di sana pula ada jajaran Keśara.

Verse 17

दक्षिणेन्द्रेस्त्रिकूटाद्याः शिशिवासमुखा जले शङ्खकूटादयः सौम्ये मेरौ च ब्रह्मणः पुरी

Di arah selatan ada pegunungan yang bermula dengan Trikūṭa; di perairan ada yang bermula dengan Śiśivāsa; di arah utara yang suci ada yang bermula dengan Śaṅkhakūṭa; dan di Gunung Meru berdiri kota Brahmā.

Verse 18

चतुर्दशसहस्राणि योजनानाञ्च दिक्षु च इन्द्रादिलोकपालानां समन्तात् ब्रह्मणः पुरः

Ke segala penjuru, wilayah para penjaga dunia yang bermula dengan Indra terbentang sejauh empat belas ribu yojana, mengelilingi kawasan di hadapan kota Brahmā.

Verse 19

विष्णुपादात् प्लावयित्वा चन्द्रं स्वर्गात् पतन्त्यपि पूर्वेण शीता भद्राश्वाच्छैलाच्छैलाद्गतार्णवं

Bersumber dari Telapak Kaki Viṣṇu dan meluapi cakram bulan, sungai surgawi itu jatuh dari surga. Mengalir ke arah timur di Bhadrāśva-varṣa, ia bergerak dari gunung ke gunung dan akhirnya mencapai samudra.

Verse 20

तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैव भारतं दमिति ख , ग , घ , ङ , छ च असितोदमिति ज पूर्वतः शिशिराचला इति ख , ग , घ , ज च शशिवाममुखा जले इति ख , घ , ङ , छ च दक्षिणेन च भारतमिति ख दक्षिणेनैति भारतमिति ग प्रयाति सागरं कृत्वा सप्तभेदाथ पश्चिमं

Demikian pula sungai Ālakanandā mengalir di sisi selatan Bhārata. Dalam beberapa resensi terbaca “Dami”, dan dalam yang lain “Asitoda”. Di sebelah timur terdapat pegunungan Śiśira; pada sejumlah naskah juga muncul bacaan “Śaśivāma-mukhā di dalam air”. Setelah membentuk tujuh cabang, ia mencapai samudra lalu berbelok ke arah barat.

Verse 21

अब्धिञ्च चक्षुःसौम्याब्धिं भद्रोत्तरकुरूनपि आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ

Dan (ada) samudra-samudra: Cakṣu dan Saumya; demikian pula wilayah Bhadra dan Uttarakuru; serta pegunungan Ānīla dan Niṣadha, (Ayāma), juga Mālyavat dan Gandhamādana.

Verse 22

तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा

Di antara wilayah-wilayah itu berdiri Gunung Meru, bagaikan putik (perikarp) teratai. Di sekelilingnya terletak Bhārata, Ketumāla, Bhadrāśva, dan Kuru sebagai varṣa-varṣa.

Verse 23

पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलवाह्यतः जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वतावुभौ

Di luar gunung batas (Maryādāśaila) terletak ‘kelopak-kelopak’ teratai dunia (lokapadma). Dua gunung batas itu bernama Jaṭhara dan Devakūṭa.

Verse 24

तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ गन्धमादनकैलासौ पूर्ववचायतावुभौ

Dua jajaran pegunungan yang membentang dari selatan ke utara itu adalah Nīla dan Niṣadha; demikian pula di arah timur terdapat Gandhamādana dan Kailāsa, keduanya.

Verse 25

अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ निषधः पारिपात्रश् च मर्यादापर्वतावुभौ

Di wilayah sela sepanjang delapan puluh yojana, Niṣadha dan Pāripātra—keduanya gunung batas—berada di sana.

Verse 26

मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा स्थितौ त्रिशृङ्गो रुधिरश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ

Di sisi barat Gunung Meru, sebagaimana di sisi timur, terdapat dua gunung Varṣa di utara: Triśṛṅga dan Rudhira.

Verse 27

पूर्वपञ्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ जाठराद्याश् च मर्यादाशैला मेरोश् चतुर्दिशं

Kedua jajaran timur ini, Pañcāyata dan Avetā, berada di dalam samudra-samudra perantara; dan gunung-gunung batas—bermula dari Jāṭhara—berdiri mengelilingi Meru pada keempat penjuru.

Verse 28

केशरादिषु या द्रोण्यस्तासु सन्ति पुराणि हि लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम

Wahai yang terbaik di antara para resi, dalam droṇī seperti yang terbuat dari keśara dan sejenisnya, sungguh terdapat Purāṇa-Purāṇa milik para dewa: Lakṣmī, Viṣṇu, Agni, Sūrya, dan lainnya.

Verse 29

भौमानां स्वर्गधर्माणां न पापास्तत्र यान्ति च ति पूर्वपश्चायतावुभौ इति घ , ङ , ज च भुमाः स्वर्गा धर्मिणान्ते न पापास्तत्र यान्ति च इति छ , ङ च मौमानां स्वर्गधर्माणां तनया ह्य् अत्र यान्ति चेति ग , घ च भोगिनां स्वर्गधर्माणां तनयास्तत्र यान्ति चेति ज भद्राश्वे ऽस्ति हयग्रीवो वराहः केतुमालके

Menurut beberapa varian bacaan: di antara makhluk duniawi yang menapaki dharma surgawi, para pendosa tidak pergi ke sana; yang dimaksud ialah wilayah timur dan barat. Bacaan lain menyatakan: di tanah yang laksana surga bagi orang saleh, pendosa tidak memperoleh jalan. Ada pula bacaan: di sini, putra-putra para pengamal dharma surgawi pergi ke sana, atau putra-putra para penikmat yang mengikuti dharma surgawi pergi ke sana. Selanjutnya: di varṣa Bhadrāśva ada wujud Hayagrīva, dan di varṣa Ketumāla ada wujud Varāha.

Verse 30

भारते कूर्मरूपी च मत्स्यरूपः कुरुष्वपि विश्वरूपेण सर्वत्र पूज्यते भगवान् हरिः

Di Bhārata, Bhagavān Hari dipuja dalam wujud Kūrma, dan di negeri Kuru juga dalam wujud Matsya; sebagai Viśvarūpa, Ia dipuja di mana-mana.

Verse 31

किम्पुरुषाद्यष्टसु क्षुद्भीतिशोकादिकं न च चत्तुर्विंशतिसाहस्रं प्रजा जीवन्त्यनामयाः

Di delapan wilayah yang bermula dari Kimpuruṣa, tidak ada derita seperti lapar, takut, atau duka; dan rakyat hidup dua puluh empat ribu tahun, bebas penyakit.

Verse 32

कृतादिकल्पना नास्ति भौमान्यम्भांसि नाम्बुदाः सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः

Di wilayah-wilayah duniawi ini tidak ada perhitungan zaman Kṛta dan seterusnya; airnya bersifat duniawi, dan tidak ada awan pembawa hujan. Pada tiap varṣa terdapat tujuh dan tujuh kulācala, gunung-gunung batas utama.

Verse 33

नद्यश् च शतशस्तेभ्यस्तीर्थभूताः प्रजज्ञिरे भारते यानि नीर्थानि तानि तीर्थानि वच्मि ते

Dan dari sana lahirlah ratusan sungai yang menjadi tīrtha, tempat penyeberangan suci. Di Bhārata, tempat-tempat yang bukan tīrtha sungai secara alami namun tetap dipandang sebagai tīrtha—itulah yang akan kujelaskan kepadamu.