Previous Verse
Next Verse

Shloka 51

कालियदमना: यमुनाशुद्धिः, करुणा-निग्रहः, स्तुति-तत्त्वम्

यतन्तो न विदुर् नित्यं यत्स्वरूपम् अयोगिनः परमार्थम् अणोर् अल्पं स्थूलात् स्थूलं नताः स्म तम्

yatanto na vidur nityaṃ yatsvarūpam ayoginaḥ paramārtham aṇor alpaṃ sthūlāt sthūlaṃ natāḥ sma tam

प्रयत्न करने पर भी अयोगी जन जिनके नित्य स्वरूप को नहीं जान पाते, जो अणु से भी सूक्ष्म और स्थूल से भी स्थूल परम सत्य हैं, हम उन्हें नमन करती हैं।

यतन्तःstriving (ones)
यतन्तः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Root√यत् (धातु)
Formवर्तमानकृदन्तः (शतृ), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; कर्तरि (Present active participle; Masculine, Nominative, Plural)
not
:
Pratishedha (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्ययम् (negation particle)
विदुःthey know
विदुः:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formलिट्-लकारः (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम् (Perfect, 3rd person, plural)
नित्यम्always
नित्यम्:
Kriya-viseshana (Temporal adverbial/काल-क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषणत्वेन नपुंसक-एकवचन-आकारः; काल-अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial accusative)
यत्-स्वरूपम्whose true form
यत्-स्वरूपम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + स्वरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः—यस्य स्वरूपम् (Neuter, Accusative, Singular; relative compound)
अयोगिनःnon-yogins
अयोगिनः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअयोगिन् (प्रातिपदिक; अ- नञ् + योगिन्)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; न-योगिनः (Masculine, Nominative, Plural)
परम-अर्थम्the highest truth
परम-अर्थम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः—परमः अर्थः (Masculine, Accusative, Singular)
अणोःof the atom; of the subtle
अणोः:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअणु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; तुलना/सम्बन्ध (Masculine, Genitive, Singular)
अल्पम्small, subtle
अल्पम्:
Karman (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअल्प (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; (परमार्थम् इत्यस्य विशेषणम्/विधेय-विशेषणम्) (Neuter, Accusative, Singular)
स्थूलात्than the gross
स्थूलात्:
Apadana (Comparative source/अपादान)
TypeAdjective
Rootस्थूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; तुलना-अपादान (Neuter, Ablative, Singular; comparative source)
स्थूलम्gross, vast
स्थूलम्:
Karman (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; (परमार्थम् इत्यस्य विशेषणम्) (Neuter, Accusative, Singular)
नताःbowed down
नताः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Root√नम् (धातु)
Formभूतकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; कर्तरि (Past active participle; Masculine, Nominative, Plural)
स्मindeed; (past marker)
स्म:
Nipata (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootस्म (अव्यय)
Formस्म-निपातः; भूतार्थ/स्मरणार्थे, लिट्/लङ्-आदिषु सह (particle indicating past/continuity)
तम्to him
तम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम (Masculine, Accusative, Singular)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

V
Vishnu
S
Supreme Reality (Paramārtha)
N
Non-yogins (Ayoginaḥ)

FAQs

It asserts Vishnu’s transcendence and immanence: He pervades the minutest reality while also surpassing all cosmic magnitude, establishing Him as the all-encompassing Supreme.

He implies that mere effort without yogic discipline and contemplative realization cannot grasp the Supreme’s svarūpa; true knowledge requires inner integration, not only external striving.

Vishnu is presented as Paramārtha itself—the ultimate object of reverence and realization—supporting Vaishnava Vedanta where liberation culminates in knowing and surrendering to the Supreme Lord.