Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

कालियदमना: यमुनाशुद्धिः, करुणा-निग्रहः, स्तुति-तत्त्वम्

तम् अतीव महारौद्रं मृत्युवक्त्रम् इवापरम् विलोक्य चिन्तयाम् आस भगवान् मधुसूदनः

tam atīva mahāraudraṃ mṛtyuvaktram ivāparam vilokya cintayām āsa bhagavān madhusūdanaḥ

उस अत्यन्त भयानक दृश्य को—मानो मृत्यु का दूसरा मुख—देखकर भगवान् मधुसूदन विचार में लीन हो गए।

तम्that (it)
तम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (acc. sg.; refers to ह्रदम्)
अतीवexceedingly
अतीव:
Sambandha (Degree/intensifier)
TypeIndeclinable
Rootअतीव (अव्यय)
Formअतिशयार्थक-अव्यय (intensifier)
महारौद्रम्very fierce/terrible
महारौद्रम्:
Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + रौद्र (प्रातिपदिक)
Formसमासः (कर्मधारय; 'महच्च तत् रौद्रम्'), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifies तम्)
मृत्युवक्त्रम्the mouth of death
मृत्युवक्त्रम्:
Karma (Object in comparison/उपमेय-उपमान)
TypeNoun
Rootमृत्यु (प्रातिपदिक) + वक्त्र (प्रातिपदिक)
Formसमासः (तत्पुरुष; षष्ठी-तत्पुरुष: 'मृत्योः वक्त्रम्'—mouth of death), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपमानपदम्
इवas if/like
इव:
Sambandha (Comparison/उपमान)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमानवाचक-अव्यय (comparison particle)
अपरम्another (as it were)
अपरम्:
Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (tam...: 'another/second')
विलोक्यhaving looked at/seen
विलोक्य:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootलोक् (धातु) + वि (उपसर्ग)
Formक्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund): 'having seen'
चिन्तयाम्thought/pondered
चिन्तयाम्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootचिन्तय् (धातु; denominative from चिन्ता)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; परिप्रयोगः: 'चिन्तयाम् आस' = परिप्रास-भूतकाल (periphrastic past: 'began/continued to think')
आसwas (did)
आस:
Kriya (Auxiliary/सहायक-क्रिया)
TypeVerb
Rootआस् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; सहायक-क्रिया (auxiliary with चिन्तयाम्)
भगवान्the Blessed Lord
भगवान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (masc., nom. sg.)
मधुसूदनःMadhusūdana (slayer of Madhu)
मधुसूदनः:
Karta (Apposition to subject/कर्ता-समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक) + सूदन (प्रातिपदिक)
Formसमासः (तत्पुरुष; 'मधोः सूदनः'—slayer of Madhu), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भगवान् इत्यस्य विशेषण/उपनाम

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

V
Vishnu
M
Mrityu (Death)

FAQs

It heightens the sense of cosmic threat: the danger is portrayed as death itself, underscoring that only Vishnu’s sovereign will can contain such annihilating power.

Parāśara’s narration depicts Vishnu as fully sovereign and deliberate: his reflection signals purposeful governance of the cosmos, not impulsive reaction—action aligned with sustaining universal order.

Vishnu is shown as the supreme preserver whose awareness and resolve stand above death and terror, affirming a Vaishnava view of the Lord as the ultimate ground of protection and cosmic stability.