Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

सर्गभेदाः — अविद्या, स्रोतोभेदाः, नव सर्गाः, देवासुरादिसृष्टिः, वेद-यज्ञप्रादुर्भावः

यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद् द्विज सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन् ममाचक्ष्व विस्तरात्

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagad dvija sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt

हे द्विज! सर्ग के आरम्भ में ब्रह्मा ने जिस जगत् को रचा, उसके गुण, स्वभाव और रूप क्या थे—यह मुझे विस्तार से बताइए।

यत्whatever
यत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (correlative)
गुणम्quality
गुणम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
यत्whatever
यत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
स्वभावम्nature, inherent disposition
स्वभावम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootस्वभाव (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः (स्वः + भावः); पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)
यत्whatever
यत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
रूपम्form
रूपम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)
जगत्the world
जगत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
द्विजO twice-born (brahmin)
द्विज:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative); एकवचनम्
सर्गादौat the beginning of creation
सर्गादौ:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-तत्पुरुषः (सर्गस्य आदौ); पुंलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th); एकवचनम्
सृष्टवान्having created
सृष्टवान्:
Karta (Predicate/कर्ता)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formक्तवतु-प्रत्ययान्त कृदन्तः (past active participle); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्
तत्that
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
ममto me / of me
मम:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th); एकवचनम्
आचक्ष्वtell, explain
आचक्ष्व:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootआ + चक्ष् (धातु)
Formलोट्-लकारः (Imperative); परस्मैपदम्; मध्यमपुरुषः; एकवचनम्
विस्तरात्in detail
विस्तरात्:
Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootविस्तर (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्ययम् (ablatival adverb: ‘in detail’); अर्थे—विस्तरेण

Maitreya (questioning Sage Parāśara)

B
Brahmā
M
Maitreya
P
Parāśara

FAQs

It frames creation as intelligible through qualities (guṇas), inherent constitution (svabhāva), and manifest form (rūpa), setting up a systematic cosmology rather than a mere narrative of events.

Parāśara answers within a teacher–disciple dialogue, typically unfolding creation step-by-step (sarga), clarifying what exists first, how it takes characteristics, and how Brahmā functions as the immediate agent of manifestation.

Even when Brahmā is named as the creator, the Vishnu Purana’s broader theology treats Vishnu as the supreme ground of reality from whom cosmic order and the capacity to create ultimately proceed.