Verse 19
Yogatattva
ज्ञातं येन निजं रूपं कैवल्यं परमं पदम् । निष्कलं निर्मलं साक्षात् सच्चिदानन्दरूपकम् ॥
उत्पत्तिस्थितिसंहारस्फूर्तिज्ञानविवर्जितम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अथ योगं ब्रवीमि ते ॥
योगो हि बहुधा ब्रह्मन् भिद्यते व्यवहारतः । मन्त्रयोगो लयश्चैव हठोऽसौ राजयोगतः ॥
ज्ञातम् । येन । निजम् । रूपम् । कैवल्यम् । परमम् । पदम् । निष्कलम् । निर्मलम् । साक्षात् । सत्-चित्-आनन्द-रूपकम् ।
उत्पत्ति-स्थिति-संहार-स्फूर्ति-ज्ञान-विवर्जितम् । एतत् । ज्ञानम् । इति । प्रोक्तम् । अथ । योगम् । ब्रवीमि । ते ।
योगः । हि । बहुधा । ब्रह्मन् । भिद्यते । व्यवहारतः । मन्त्र-योगः । लयः । च । एव । हठः । असौ । राज-योगतः ।
jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam | niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣāt saccidānandarūpakam ||
utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam | etaj jñānam iti proktam atha yogaṃ bravīmi te ||
yogo hi bahudhā brahman bhidyate vyavahārataḥ | mantrayogo layaś caiva haṭho’sau rājayogataḥ ||
जिससे अपने निज स्वरूप का बोध होता है—वही कैवल्य, परम पद है; जो निष्कल, निर्मल, साक्षात् अनुभूत, सच्चिदानन्द-स्वरूप है। जिसमें उत्पत्ति, स्थिति, संहार, स्फूर्ति और विषय-ज्ञान का अभाव है—उसे ही ‘ज्ञान’ कहा गया है। अब मैं तुम्हें योग बताता हूँ। हे ब्राह्मण, व्यवहार में योग अनेक प्रकार का कहा जाता है—मन्त्रयोग, लययोग, हठयोग और राजयोग।
That by which one knows one’s own essential form—kaivalya, the supreme state—(which is) partless, stainless, directly (realized), of the nature of being-consciousness-bliss. Devoid of (the notions of) origination, continuance, dissolution, manifestation, and (objectifying) cognition—this is declared to be ‘knowledge’. Now I shall tell you of yoga. For yoga, O Brahmin, is divided in many ways in practical usage: mantra-yoga, laya(-yoga), haṭha(-yoga), and rāja-yoga.