Verse 8
Yagyavalkya
यथा जातरूपधरा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहास्तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्यक्सम्पन्नाः शुद्धमानसाः प्राणसन्धारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन् उदरपात्रेण लाभालाभौ समौ भूत्वा करपात्रेण वा कमण्डलूदकपो भैक्षमाचरन् उदरमात्रसंग्रहः पात्रान्तरशून्यो जलस्थलकमण्डलुरबाधकरहःस्थलनिकेतनो लाभालाभौ समौ भूत्वा शून्यागारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरिकुहरकोटरकन्दरनिर्झरस्थण्डिलेष्वनिकेतनिवास्यप्रयत्नः शुभाशुभकर्मनिर्मूलनपरः संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नामेति ॥८॥
यथा । जात-रूप-धराḥ । निर्द्वन्द्वाḥ । निष्-परिग्रहाḥ । तत्त्व-ब्रह्म-मार्गे । सम्यक्-सम्पन्नाḥ । शुद्ध-मानसाḥ । प्राण-सन्धारण-अर्थम् । यथा-उक्त-काले । विमुक्तः । भैक्षम् । आचरन् । उदर-पात्रेण । लाभ-अलाभौ । समौ । भूत्वा । कर-पात्रेण । वा । कमण्डलु-उदक-पः । भैक्षम् । आचरन् । उदर-मात्र-संग्रहः । पात्र-अन्तर-शून्यः । जल-स्थल-कमण्डलुः । अबाधक-रहः-स्थल-निकेतनः । लाभ-अलाभौ । समौ । भूत्वा । शून्य-आगार । देव-गृह । तृण-कूट । वल्मीक । वृक्ष-मूल । कुलाल-शाला । अग्निहोत्र-शाला । नदी-पुलिन । गिरि-कुहर । कोटर । कन्दर । निर्झर । स्थण्डिलेषु । अनिकेतनि-वासि । अप्रयत्नः । शुभ-अशुभ-कर्म-निर्मूलन-परः । संन्यासेन । देह-त्यागम् । करोति । सः । परमहंसः । नाम । इति ॥८॥
yathā jātarūpadharā nirdvandvā niṣparigrahās tattvabrahmamārge samyaksampannāḥ śuddhamānasāḥ prāṇasandhāraṇārthaṃ yathoktākāle vimukto bhaikṣam ācaran udarapātreṇa lābhālābhau samau bhūtvā karapātreṇa vā kamaṇḍalūdakapo bhaikṣam ācaran udaramātrasaṅgrahaḥ pātrāntaraśūnyo jalasthalakamaṇḍalur abādhakarahaḥsthalaniketano lābhālābhau samau bhūtvā śūnyāgāradevgṛhatṛṇakūṭaval mīka vṛkṣamūlakulālaśālāgnihotraśālānadīpulina girikuharakoṭarakandaranirjharasthaṇḍileṣv aniketanivāsy aprayatnaḥ śubhāśubhakarmanirmūlanaparaḥ saṃnyāsena dehatyāgaṃ karoti sa paramahaṃso nāmeti ||8||
जैसे सुवर्ण अपनी स्वाभाविक शोभा धारण करता है, वैसे ही वे—द्वन्द्वों से रहित, परिग्रह-शून्य, ब्रह्म-तत्त्व के मार्ग में सम्यक् स्थित, शुद्ध-चित्त—होते हैं। प्राण-धारण हेतु उचित समय पर, आसक्ति से मुक्त होकर, उदर को ही पात्र मानकर भिक्षा करें और लाभ-अलाभ को समान देखें; या हाथ को पात्र मानकर, अथवा कमण्डलु से जल पीकर भिक्षाचरण करें। केवल उदर-पर्याप्त संग्रह रखें, अन्य पात्र न रखें; जल और स्थल में कमण्डलु साथ रखें; किसी को बाधा न देने वाले एकान्त स्थान में रहें; लाभ-अलाभ में समदर्शी रहें। सूने घरों, देवालयों, तृणकूटों, वल्मीकों, वृक्ष-मूलों, कुम्हार-शालाओं, यज्ञ-शालाओं, नदी-तटों, पर्वत-गुहाओं, कोटरों, कन्दराओं, झरनों और निर्जन भूमि पर—बिना विशेष प्रयत्न के—अनिकेतन निवास करें; शुभ-अशुभ कर्म का उन्मूलन ही लक्ष्य रखें। ऐसा संन्यासी देह का त्याग करता है; वही ‘परमहंस’ कहलाता है।
As (gold) bears (its) form, so (are) they—free from pairs of opposites, without possessions, well-established on the path to the reality of Brahman, of purified mind. For the maintenance of life-breath, at the proper time, released (from attachments), practicing alms-seeking with the belly as the bowl, regarding gain and non-gain as equal; or practicing alms-seeking with the hand as the bowl, or drinking water from the water-pot; collecting only what suffices for the belly, without any other vessel; having a water-pot for water on land (and in water), dwelling in a solitary place that does not obstruct (others); regarding gain and non-gain as equal; dwelling without a fixed abode in empty houses, temples, heaps of grass, anthills, at the root of trees, potters’ sheds, sacrificial halls, riverbanks, mountain caves, hollows, caverns, springs, and bare ground—without effort, intent on uprooting auspicious and inauspicious karma—he, by renunciation, gives up the body; he is called a Paramahaṃsa.