Verse 2
Sita
देवा ह वै प्रजापतिम् अब्रुवन्—का सीता, किं रूपम् इति । स होवाच प्रजापतिः—सा सीतेति । मूलप्रकृतिरूपत्वात् सा सीता प्रकृतिः स्मृता । प्रणवप्रकृतिरूपत्वात् सा सीता प्रकृतिर् उच्यते । सीता इति त्रिवर्णात्मा साक्षान् मायामयी भवेत् । विष्णुः प्रपञ्चबीजं च; माया ईकार उच्यते । सकारः सत्यम् अमृतं प्राप्तिः सोमश् च कीर्त्यते । तकारस् तारलक्ष्म्या च वैराजः प्रस्तरः स्मृतः । ईकाररूपिणी सोमामृतावयवदिव्यालङ्कारस्रङ्मौक्तिकाद्याभरणलङ्कृता महामाया अव्यक्तरूपिणी व्यक्ता भवति । प्रथमा शब्दब्रह्ममयी स्वाध्यायकाले प्रसन्ना उद्भावनकरी सात्मिका; द्वितीया भूतले हलाग्रे समुत्पन्ना; तृतीया ईकाररूपिणी अव्यक्तस्वरूपा भवतीति—सीता इत्य् उदाहरन्ति । शौनकीये ॥१–६॥
देवाः । ह । वै । प्रजापतिम् । अब्रुवन् । का । सीता । किम् । रूपम् । इति । सः । ह । उवाच । प्रजापतिः । सा । सीता । इति । मूल-प्रकृति-रूपत्वात् । सा । सीता । प्रकृतिः । स्मृता । प्रणव-प्रकृति-रूपत्वात् । सा । सीता । प्रकृतिः । उच्यते । सीता । इति । त्रि-वर्ण-आत्मा । साक्षात् । माया-मयी । भवेत् । विष्णुः । प्रपञ्च-बीजम् । च । माया । ई-कारः । उच्यते । स-कारः । सत्यम् । अमृतम् । प्राप्तिः । सोमः । च । कीर्त्यते । त-कारः । तार-लक्ष्म्या । च । वैराजः । प्रस्तरः । स्मृतः । ई-कार-रूपिणी । सोम-अमृत-अवयव । दिव्य-अलङ्कार । स्रक्-मौक्तिक-आदि-आभरण । अलङ्कृता । महा-माया । अव्यक्त-रूपिणी । व्यक्ता । भवति । प्रथमा । शब्द-ब्रह्म-मयी । स्वाध्याय-काले । प्रसन्ना । उद्भावन-करी । स-आत्मिका । द्वितीया । भू-तले । हल-अग्रे । समुत्पन्ना । तृतीया । ई-कार-रूपिणी । अव्यक्त-स्वरूपा । भवति । इति । सीता । इति । उदाहरन्ति ।
devā ha vai prajāpatiṃ abruvan—kā sītā, kiṃ rūpam iti | sa hovāca prajāpatiḥ—sā sīteti | mūlaprakṛtirūpatvāt sā sītā prakṛtiḥ smṛtā | praṇavaprakṛtirūpatvāt sā sītā prakṛtir ucyate | sītā iti trivarnātmā sākṣān māyāmayī bhavet | viṣṇuḥ prapañcabījaṃ ca; māyā īkāra ucyate | sakāraḥ satyam amṛtaṃ prāptiḥ somaś ca kīrtyate | takāras tāralakṣmyā ca vairājaḥ prastaraḥ smṛtaḥ | īkārarūpiṇī somāmṛtāvayavadivyālaṅkārasraṅmauktikādyābharaṇalaṅkṛtā mahāmāyā avyaktarūpiṇī vyaktā bhavati | prathamā śabdabrahmamayī svādhyāyakāle prasannā udbhāvanakarī sātmikā; dvitīyā bhūtale halāgre samutpannā; tṛtīyā īkārarūpiṇī avyaktasvarūpā bhavatīti—sītā ity udāharanti | śaunakīye ||1–6||
देवों ने प्रजापति से पूछा—“सीता कौन है, उसका स्वरूप क्या है?” प्रजापति ने कहा—“वही सीता है।” मूल-प्रकृति के रूप होने से वह ‘प्रकृति’ स्मृत है; प्रणव (ॐ) की प्रकृति-रूप होने से भी वह प्रकृति कही जाती है। ‘सीता’ तीन वर्णों की आत्मा है और साक्षात् माया-स्वरूपिणी है। विष्णु प्रपंच का बीज है; माया को ‘ई’कार कहा गया है। ‘स’कार सत्य, अमृत, प्राप्ति और सोम है; ‘त’कार तार-लक्ष्मी तथा वैराज-विस्तार के रूप में स्मृत है। ईकार-रूपिणी महामाया, दिव्य माला, मोती आदि आभूषणों से अलंकृत होकर, अव्यक्त होते हुए भी व्यक्त हो जाती है। पहली—शब्दब्रह्ममयी, स्वाध्याय-काल में प्रसन्न, उद्भावनकारी और सात्त्विकी; दूसरी—पृथ्वी पर हल के अग्रभाग से उत्पन्न; तीसरी—ईकार-रूपिणी, अव्यक्त-स्वरूप—ऐसा ‘सीता’ का कथन है।
The gods said to Prajāpati: “Who is Sītā; what is her form?” Prajāpati replied: “She is Sītā.” Since she is of the form of the root-Prakṛti, Sītā is remembered as Prakṛti; since she is of the form of the Prakṛti of the praṇava, she is called Prakṛti. “Sītā” consists of three phonemes and is directly Māyā. Viṣṇu is the seed of the phenomenal world; Māyā is said to be the vowel ī. The phoneme sa is declared to be truth, immortality, attainment, and Soma; the phoneme ta is remembered as the ‘tāra’-prosperity and as the cosmic (vairāja) expanse. As ī-form, adorned with divine ornaments—garlands, pearls, and the like—Mahāmāyā, unmanifest in form, becomes manifest. The first is Śabda-Brahman, pleased during Vedic study, productive of manifestation, and sattvic; the second arises on earth at the tip of the plough; the third, of ī-form, is unmanifest in nature—thus they speak of “Sītā.”