Verse 11

Kshurika

Sanskrit (Devanagari)

ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् । दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः । मनसस्तु क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥११॥

Padapatha (Word Split)

ततः । रक्त-उत्पल-आभासम् । पुरुष-आयतनम् । महत् । दहरम् । पुण्डरीकम् । तत् । वेदान्तेषु । निगद्यते ॥ तत् । भित्त्वा । कण्ठम् । आयाति । ताम् । नाडीम् । पूरयन् । यतः ॥ मनसः । तु । क्षुरम् । गृह्य । सु-तीक्ष्णम् । बुद्धि-निर्मलम् ॥

IAST Transliteration

tato raktotpalābhāsaṃ puruṣāyatanaṃ mahat | daharaṃ puṇḍarīkaṃ tad vedānteṣu nigadyate || tad bhittvā kaṇṭham āyāti tāṃ nāḍīṃ pūrayan yataḥ | manasas tu kṣuraṃ gṛhya su-tīkṣṇaṃ buddhi-nirmalam ||11||

Translation

तब पुरुष का महान् आयतन—रक्त कमल के समान—वही दहर-पुण्डरीक, जिसका वेदान्तों में कथन है, प्रकट होता है। उसे भेदकर साधक कण्ठ तक पहुँचता है और वहीं से उस नाड़ी को भर देता है। बुद्धि से शुद्ध, अत्यन्त तीक्ष्ण मन-रूपी क्षुर को लेकर वह आगे साधना करता है॥११॥

Academic Translation

Then (there is) the great abode of the Person, resembling a red lotus—the small lotus spoken of in the Vedāntas. Having pierced it, (one) reaches the throat, filling that nāḍī from there. Taking the mind as a razor, exceedingly sharp and purified by the intellect (one proceeds).

Verse Context

• Dahara-vidyā and inner ascent; purification of mind (antaḥkaraṇa-śuddhi) as means toward mokṣa
• Mahavakya: Indirect—contemplation of the inner Self in the heart supports mahāvākya realization (identity of jīva and Brahman) though no explicit mahāvākya is cited
• Atharva
• Chandas: Mixed/irregular (late Upaniṣadic śloka; not a fixed Vedic chandas transmission)