Verse 5
Atharvashiras
एको ह देवः प्रदिशो नु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ।
एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्मै य इमाँल्लोकानीशत ईशनीभिः । प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता ।
यो योनिं योनिमधितिष्ठति—त्येको येनेदं सर्वं विचरति सर्वम् । तमीशानं पुरुषं देवमीड्यं निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ।
क्षमां हित्वा हेतुजालास्य मूलं बुद्ध्या संचितं स्थापयित्वा तु रुद्रे । रुद्रमेकत्वमाहुः शाश्वतं वै पुराणमिषमूर्जेण पशवोऽनुनामयन्तं मृत्युपाशान् ।
तदेतेनात्मन्नेतेनार्धचतुर्थेन मात्रेण शान्तिं संसृजन्ति पशुपाशविमोक्षणम् ।
या सा प्रथमा मात्रा ब्रह्मदेवत्या रक्ता वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेत् ब्रह्मपदम् ।
या सा द्वितीया मात्रा विष्णुदेवत्या कृष्णा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद्वैष्णवं पदम् ।
या सा तृतीया मात्रा ईशानदेवत्या कपिला वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेदैशानं पदम् ।
या सार्धचतुर्थी मात्रा सर्वदेवत्या अव्यक्तीभूता खं विचरति शुद्धा स्फटिकसन्निभा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेत् पदमनामयम् ।
तदेतदुपासीत मुनयो वाग्वदन्ति न तस्य ग्रहणमयं पन्था विहित उत्तरेण येन देवा यान्ति येन पितरो येन ऋषयः परमपरं परायणं चेति ।
वालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वं देवं जातरूपं वरेण्यम् । तमात्मस्थं येनु पश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिर्भवति नेतरेषाम् ।
यस्मिन् क्रोधं यां च तृष्णां क्षमां चाक्षमां हित्वा हेतुजालस्य मूलम् । बुद्ध्या संचितं स्थापयित्वा तु रुद्रे रुद्रमेकत्वमाहुः ।
रुद्रो हि शाश्वतेन वै पुराणेनेषमूर्जेण तपसा नियन्ता ।
अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्वं ह वा इदं भस्म । मन एतानि चक्षूंषि यस्माद्व्रतमिदं पाशुपतं यद्भस्म नाङ्गानि संस्पृशेत् तस्माद्ब्रह्म तदेतत्पाशुपतं पशुपाशविमोक्षणाय ॥५॥
एकः ह देवः । प्रदिशः नु सर्वाः । पूर्वः ह जातः । सः उ गर्भे अन्तः । सः एव जातः । जनिष्यमाणः । प्रत्यङ् जनान् तिष्ठति । सर्वतः-मुखः ।
एकः रुद्रः । न द्वितीयाय । तस्मै । यः इमान् लोकान् ईशत । ईशनीभिः । प्रत्यङ् जनान् तिष्ठति । सञ्चुकोच । अन्त-काले । संसृज्य । विश्वाः भुवनानि । गोप्ता ।
यः योनिम् योनिम् अधितिष्ठति । इति एकः । येन इदम् सर्वम् विचरति । सर्वम् । तम् ईशानम् । पुरुषम् । देवम् । ईड्यम् । निचाय्य । इमाम् शान्तिम् अत्यन्तम् एति ।
क्षमाम् हित्वा । हेतु-जालस्य मूलम् । बुद्ध्या संचितम् । स्थापयित्वा तु । रुद्रे । रुद्रम् एकत्वम् आहुः । शाश्वतम् वै । पुराणम् । इषम्-ऊर्जेण । पशवः अनुनामयन्तम् । मृत्यु-पाशान् ।
तत् एतेन आत्मन् । एतेन अर्ध-चतुर्थेन मात्रेण । शान्तिम् संसृजन्ति । पशु-पाश-विमोक्षणम् ।
या सा प्रथमा मात्रा । ब्रह्म-देवत्या । रक्त-वर्णेन । यः ताम् ध्यायते नित्यम् । सः गच्छेत् ब्रह्म-पदम् ।
या सा द्वितीया मात्रा । विष्णु-देवत्या । कृष्णा-वर्णेन । यः ताम् ध्यायते नित्यम् । सः गच्छेत् वैष्णवम् पदम् ।
या सा तृतीया मात्रा । ईशान-देवत्या । कपिला-वर्णेन । यः ताम् ध्यायते नित्यम् । सः गच्छेत् ऐशानम् पदम् ।
या सा अर्ध-चतुर्थी मात्रा । सर्व-देवत्या । अव्यक्ती-भूता । खम् विचरति । शुद्धा । स्फटिक-सन्निभा-वर्णेन । यः ताम् ध्यायते नित्यम् । सः गच्छेत् पदम् अनामयम् ।
तत् एतत् उपासीत । मुनयः वाक् वदन्ति । न तस्य ग्रहण-मयः पन्थाः । विहितः उत्तरेण । येन देवाः यान्ति । येन पितरः । येन ऋषयः । परम-अपरम् परायणम् च इति ।
वाल-अग्र-मात्रम् । हृदयस्य मध्ये । विश्वम् देवम् । जात-रूपम् । वरेण्यम् । तम् आत्म-स्थम् । येनु पश्यन्ति । धीराः । तेषाम् शान्तिः भवति । न इतरेषाम् ।
यस्मिन् क्रोधम् । याम् च तृष्णाम् । क्षमाम् च अक्षमाम् । हित्वा । हेतु-जालस्य मूलम् । बुद्ध्या संचितम् । स्थापयित्वा तु । रुद्रे । रुद्रम् एकत्वम् आहुः ।
रुद्रः हि । शाश्वतेन वै । पुराणेन । इषम्-ऊर्जेण । तपसा । नियन्ता ।
अग्निः इति भस्म । वायुः इति भस्म । जलम् इति भस्म । स्थलम् इति भस्म । व्योम इति भस्म । सर्वम् ह वा इदम् भस्म । मनः । एतानि चक्षूंषि । यस्मात् व्रतम् इदम् पाशुपतम् । यत् भस्म । न अङ्गानि संस्पृशेत् । तस्मात् ब्रह्म । तत् एतत् पाशुपतम् । पशु-पाश-विमोक्षणाय ॥५॥
eko ha devaḥ pradiśo nu sarvāḥ pūrvo ha jātaḥ sa u garbhe antaḥ | sa eva jātaḥ janiṣyamāṇaḥ pratyaṅjanās tiṣṭhati sarvatomukhaḥ |
eko rudro na dvitīyāya tasmai ya imāṃl lokān īśata īśanībhiḥ | pratyaṅjanās tiṣṭhati saṃcukocāntakāle saṃsṛjya viśvā bhuvanāni goptā |
yo yoniṃ yonim adhitiṣṭhatīty eko yenedaṃ sarvaṃ vicarati sarvam | tam īśānaṃ puruṣaṃ devam īḍyaṃ nicāyyemāṃ śāntim atyantam eti |
kṣamāṃ hitvā hetujālāsya mūlaṃ buddhyā saṃcitaṃ sthāpayitvā tu rudre | rudram ekatvam āhuḥ śāśvataṃ vai purāṇam iṣamūrjeṇa paśavo ’nunāmayantaṃ mṛtyupāśān |
tad etenātmann etenārdhacaturthena mātreṇa śāntiṃ saṃsṛjanti paśupāśavimokṣaṇam |
yā sā prathamā mātrā brahmadevatyā raktā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchet brahmapadam |
yā sā dvitīyā mātrā viṣṇudevatyā kṛṣṇā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched vaiṣṇavaṃ padam |
yā sā tṛtīyā mātrā īśānadevatyā kapilā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched aiśānaṃ padam |
yā sārdhacaturthī mātrā sarvadevatyā ’vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhā sphaṭikasannibhā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchet padam anāmayam |
tad etad upāsīta munayo vāg vadanti na tasya grahaṇamayaḥ panthā vihita uttareṇa yena devā yānti yena pitaro yena ṛṣayaḥ param aparaṃ parāyaṇaṃ ceti |
vālāgramātraṃ hṛdayasya madhye viśvaṃ devaṃ jātarūpaṃ vareṇyam | tam ātmasthaṃ yenū paśyanti dhīrās teṣāṃ śāntir bhavati netareṣām |
yasmin krodhaṃ yāṃ ca tṛṣṇāṃ kṣamāṃ cākṣamāṃ hitvā hetujālasya mūlam | buddhyā saṃcitaṃ sthāpayitvā tu rudre rudram ekatvam āhuḥ |
rudro hi śāśvatena vai purāṇeneṣamūrjeṇa tapasā niyantā |
agnir iti bhasma vāyur iti bhasma jalam iti bhasma sthalam iti bhasma vyometi bhasma sarvaṃ ha vā idaṃ bhasma | mana etāni cakṣūṃṣi yasmād vrataṃ idaṃ pāśupataṃ yad bhasma nāṅgāni saṃspṛśet tasmād brahma tad etat pāśupataṃ paśupāśavimokṣaṇāya ||5||
एक ही देवता सब दिशाओं में है; वही आदि में उत्पन्न हुआ, वही गर्भ के भीतर है। वही जन्मा हुआ और जन्म लेने वाला, सब ओर मुख वाला, प्राणियों की ओर प्रत्यङ्मुख होकर स्थित है। एक ही रुद्र है—उसका कोई दूसरा नहीं—जो ईशनी शक्तियों से इन लोकों का शासन करता है। वह प्रत्यङ्मुख होकर स्थित है; अन्तकाल में संकुचन करके, सृष्टि रचकर, समस्त भुवनों का गोप्ता है। जो योनि-योनि का अधिष्ठाता है—वही एक है जिसके द्वारा यह सब चलता है। उस ईशान पुरुष, वन्दनीय देव का साक्षात्कार करके मनुष्य परम शान्ति को प्राप्त होता है। बुद्धि से संचित कारण-जाल के मूल को रुद्र में स्थापित करके, केवल क्षमा-आधारित आसक्ति को छोड़कर, वे रुद्र की एकता को—शाश्वत, पुरातन—कहते हैं, जो इष और ऊर्ज से पशुओं को नम्र कर मृत्यु के पाश ढीले करता है। इसी आत्मा से, इसी अर्धचतुर्थी मात्रा से, वे शान्ति रचते हैं—पशुपाश-विमोक्षण। पहली मात्रा ब्रह्मदेवता की है, लाल वर्ण की; जो उसका नित्य ध्यान करता है वह ब्रह्मपद को जाता है। दूसरी मात्रा विष्णुदेवता की है, कृष्ण वर्ण की; जो उसका नित्य ध्यान करता है वह वैष्णव पद को जाता है। तीसरी मात्रा ईशानदेवता की है, कपिल वर्ण की; जो उसका नित्य ध्यान करता है वह ऐशान पद को जाता है। अर्धचतुर्थी मात्रा सर्वदेवता की है—अव्यक्त होकर आकाश में विचरती, शुद्ध, स्फटिक-सदृश; जो उसका नित्य ध्यान करता है वह अनामय पद को जाता है। इसका उपासन करो—मुनि कहते हैं: इसका मार्ग ग्रहण-प्रधान नहीं; वह उत्तर दिशा में विहित है—जिससे देव, पितर और ऋषि परम-पर, परायण को जाते हैं। हृदय के मध्य में बालाग्र-मात्र, विश्वदेव, जातरूप, वरेण्य है; धीर पुरुष उसे आत्मस्थ देखकर शान्ति पाते हैं, अन्य नहीं। रुद्र शाश्वत-पुरातन तत्त्व से, इष-ऊर्ज से, तप से नियन्ता है। ‘अग्नि’ भस्म है, ‘वायु’ भस्म है, ‘जल’ भस्म है, ‘स्थल’ भस्म है, ‘व्योम’ भस्म है—यह सब भस्म ही है। मन और ये नेत्र—क्योंकि यह पाशुपत व्रत है कि भस्म अंगों को न छुए; इसलिए वही ब्रह्म है। यह पाशुपत विधान पशुपाश-विमोक्षण के लिए है॥५॥
One indeed is the God in all the directions; first indeed he was born; he is within the womb. He alone, being born and being yet to be born, stands facing inward toward beings, with faces on all sides. One is Rudra—there is no second for him—to him who rules these worlds with his ruling powers. He stands facing inward toward beings; contracting at the time of the end, having created, he is the protector of all worlds. He who presides over womb after womb—he is the One by whom all this moves, all. Having discerned that Īśāna, the Person, the adorable God, one attains this peace utterly. Abandoning (mere) forbearance, having placed in Rudra the root of the net of causes accumulated by the intellect, they declare Rudra’s oneness—eternal, truly ancient—who, with vigor and nourishment, makes the creatures bend (and loosens) the nooses of death. By this Self, by this half-fourth measure, they fashion peace—the release from the bonds of the creature. That first measure, belonging to Brahmā, red in color—whoever meditates on it always goes to the Brahman-state. That second measure, belonging to Viṣṇu, black in color—whoever meditates on it always goes to the Viṣṇu-state. That third measure, belonging to Īśāna, tawny in color—whoever meditates on it always goes to the Īśāna-state. That half-fourth measure, belonging to all deities, become unmanifest, moving in space, pure, crystal-like in color—whoever meditates on it always goes to the unailing state. Let one worship this; the sages speak: its path is not one of grasping; it is laid out to the north—by which the gods go, by which the fathers go, by which the seers go—to the supreme and the beyond, the final refuge. Within the heart’s center, of the measure of the tip of a hair, is the universal God, golden-formed, the most excellent; the wise see him established in the Self—peace belongs to them, not to others. In whom, having abandoned anger and thirst, forbearance and unforbearance, and having placed in Rudra the root of the net of causes accumulated by the intellect, they declare Rudra’s oneness. Rudra indeed, by the eternal ancient (principle), by vigor and nourishment, by austerity, is the controller. ‘Fire’ is ash; ‘wind’ is ash; ‘water’ is ash; ‘earth’ is ash; ‘space’ is ash; all this indeed is ash. Mind (and) these eyes—because this is the Pāśupata observance: that ash should not touch the limbs; therefore (it is) Brahman. This is the Pāśupata (discipline) for the release from the bonds of the creature.