Verse 2

Aitreya

Sanskrit (Devanagari)

यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् । संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिमतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥२॥

Padapatha (Word Split)

यत् । एतत् । हृदयम् । मनः । च । एतत् । संज्ञानम् । आज्ञानम् । विज्ञानम् । प्रज्ञानम् । मेधा । दृष्टिः । धृतिः । मतिः । मनीषा । जूतिः । स्मृतिः । संकल्पः । क्रतुः । असुः । कामः । वशः । इति । सर्वाणि । एव । एतानि । प्रज्ञानस्य । नामधेयानि । भवन्ति ॥२॥

IAST Transliteration

yad etad hṛdayaṃ manaś caitat | saṃjñānam ājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā dṛṣṭir dhṛtir matir manīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṅkalpaḥ kratur asuḥ kāmo vaśa iti | sarvāṇy evaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti ||2||

Translation

जो यह हृदय है और जो यह मन है—वही चेतना है: संज्ञान, आज्ञान, विज्ञान, प्रज्ञान; मेधा, दृष्टि, धृति, मति, मनीषा; जूति, स्मृति, संकल्प, क्रतु, असु, काम और वश—ये सब प्रज्ञान (चेतना) के ही नाम हैं॥२॥

Academic Translation

That which is this heart, and this mind—this is consciousness: perception, comprehension, discriminative knowledge, higher knowing; intelligence, vision, steadfastness, thought, insight; impulse, memory, volition, resolve, vital force, desire, and control—indeed all these are names of consciousness (prajñāna).

Verse Context

• Prajñāna (Consciousness) as the essence of mind/heart; Atman-Brahman as consciousness
• Mahavakya: Directly supports the Mahāvākya “प्रज्ञानं ब्रह्म” (prajñānaṃ brahma) by defining prajñāna as the basis of all cognitive and conative functions.
• Rig
• Śākala (Aitareya tradition) Shakha
• Chandas: Prose (gadyam)