Shukla Yajur Veda — Adhyaya 23, Mantra 24
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Implicit Dyāvāpṛthivī / Prajāpati-bandhu (not explicitly named)
Chandas: Yajus (non-metrical/irregular)
Samhita Patha (Devanagari)
मा॒ता च॑ ते पि॒ता च॒ तेऽग्रं॑ वृ॒क्षस्य॑ रोहतः । प्रति॑ला॒मीति॑ ते पि॒ता ग॒भे मु॒ष्टिम॑तᳪसयत्
Transliteration
mātā́ ca te pitā́ ca te’gráṃ vṛkṣásya rohataḥ | prátilāmīti te pitā́ gabhé múṣṭim ataṃsayat
Translation
तेरी माता भी और तेरा पिता भी वृक्ष के अग्रभाग (शीर्ष) पर चढ़ते हैं। ‘मैं प्रत्यालाम (प्रतिदावा) करूँगा’—ऐसा कहकर तेरे पिता ने गर्भ में ही मुट्ठी भींच ली।
Padapatha (Word Analysis)
माता । च । ते । पिता । च । ते । अग्रं । वृक्षस्य । रोहतः । प्रतिलामीति । ते । पिता । गभे । मुष्टिम् । अतंसयत्
Word by Word
माताmother
माता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमातृ
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
तेof you / your
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootत्वद्
पिताfather
पिता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपितृ
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
तेof you / your
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootत्वद्
अग्रम्the top / tip / forefront
अग्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्र
वृक्षस्यof the tree
वृक्षस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootवृक्ष
रोहतः(they) grow / climb
रोहतः:
कर्तृ
TypeVerb
Rootरुह् (रुहँ)
प्रतिलामीति“(saying) ‘I am a counter-claimer/one who takes in return’ ”
प्रतिलामीति:
—
TypeIndeclinable
Rootप्रतिलामिन् (इति-समास/उद्धरण) + इति
तेyour / of you
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootत्वद्
पिताfather
पिता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपितृ
गभेin the womb / in the interior
गभे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootगभ (गभ/गर्भ-सम्बद्ध; ‘गभ’ इति वैदिक-रूप) अथवा ‘गर्भ’ (प्रातिपदिक)
मुष्टिम्a fistful / handful
मुष्टिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootमुष्टि
अतंसयत्he caused (it) to be placed/fastened; he put (it)
अतंसयत्:
कर्तृ
TypeVerb
Rootतंस्/तन्स् (वैदिक causative: अतंसयत्)
Entities Mentioned
D
Dyāvāpṛthivī (Heaven-and-Earth)P
Prajāpati (implicit bandhu)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes