Mantra 44
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Manas as Gandharva under Prajāpati-Viśvakarman; Ṛk-Sāman as Apsarases (Eṣṭayaḥ)
Chandas: Yajus
Samhita Patha (Devanagari)
प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ मनो॑ गन्ध॒र्वस्तस्य॑ ऋक्सा॒मान्य॑प्स॒रस॒ एष्ट॑यो॒ नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्य॒: स्वाहा॑
Transliteration
prajā́patir viśvá-karmā mánō gandharvás tásya ṛk-sāmā́ny apsárasa eṣṭáyo nā́ma | sá na idáṁ bráhma kṣatráṁ pātu tásmai svā́hā vā́ṭ tā́bhyaḥ svā́hā
Translation
हे भुवनस्य पते, हे प्रजापते! जिसके ऊपर तेरे गृह हैं, जिसके भीतर (वे) हैं—उस इस ब्रह्म के लिए, इस क्षत्र के लिए महान् शरण (शर्म) प्रदान कर। स्वाहा!
Padapatha (Word Analysis)
प्र॒जाप॑तिः । वि॒श्व-क॑र्मा । मनः॑ । गन्ध॒र्वः । तस्य॑ । ऋक्-सा॒मानि॑ । अ॒प्स॒रसः॑ । एष्ट॑यः । नाम॑ । सः । नः॑ । इ॒दम् । ब्रह्म॑ । क्ष॒त्रम् । पा॒तु॒ । तस्मै॑ । स्वाहा॑ । वाट् । ताभ्यः॑ । स्वाहा॑
Word by Word
सःhe/that (O Prajāpati)
सः:
सम्बन्ध/विशेषण (प्रजापतेः)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नःof us / for us
नः:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (अस्माकम्)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भुवनस्यof the world(s)/beings
भुवनस्य:
सम्बन्ध (पतेः)
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
पतेO lord
पते:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
प्रजापतेO Prajāpati
प्रजापते:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
यस्यwhose
यस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेof you
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
उपरिabove, over
उपरि:
अधिकरण (स्थान)
TypeIndeclinable
Rootउपरि (अव्यय)
गृहाःhouses, dwellings
गृहाः:
कर्तृ/विषय (सन्ति—अध्याहृतम्)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
यस्यwhose
यस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
अधिकरण (स्थान)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
अस्मैto this (one)
अस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootअयम्/इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ब्रह्मणेto the Brahman/priesthood
ब्रह्मणे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
अस्मैto this (one)
अस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootअयम्/इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
क्षत्रायto kṣatra (royal power/warrior rule)
क्षत्राय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootक्षत्र (प्रातिपदिक)
महिgreatly, great
महि:
विशेषण (शर्मणः)
TypeIndeclinable
Rootमहि (अव्यय; ‘महद्’ से)
शर्मshelter, protection, comfort
शर्म:
कर्म
TypeNoun
Rootशर्मन् (प्रातिपदिक)
यच्छgrant (you)
यच्छ:
क्रिया
TypeVerb
Rootयम् (धातु) — लोट्
स्वाहाsvāhā (hail; offering-call)
स्वाहा:
(हविर्निवेदन-समाप्ति)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/अव्यय)
Entities Mentioned
P
Prajāpati (Viśvakarman, Bhuvanasya Pati)M
Manas (as Gandharva)Ṛ
Ṛk and Sāman (as Apsarases, Eṣṭayaḥ)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes