Adhyaya 47
Uma SamhitaAdhyaya 4766 Verses

Śumbha–Niśumbha-pīḍā and Devastuti to Durgā/Śivā (Names and Forms of the Devī)

अध्याय 47 में ऋषि शुम्भ और निशुम्भ नामक दैत्य-भाइयों के उदय का वर्णन करते हैं, जिनकी शक्ति से चर-अचर सहित तीनों लोक दब जाते हैं। पीड़ित देवता हिमालय (हिमवत) की शरण में जाकर जगन्माता की स्तुति करते हैं—उन्हें सृष्टि, पालन और संहार की कारण-शक्ति तथा समस्त प्राणियों की हितैषिणी मानते हैं। स्तुति में देवी को दुर्गा और महेशानी कहकर अनेक नाम-रूपों से स्मरण किया जाता है—कालीका, छिन्नमस्ता, श्रीविद्या, भुवनेशी, भैरवाकृति, बगलामुखी, धूमावती, त्रिपुरसुंदरी, मातंगी, अजिता, विजया, मंगला, विलासिनी, घोरा, रुद्राणी आदि। अंत में वेदान्त के अनुसार उन्हें परम आत्मस्वरूप, असंख्य ब्रह्माण्डों की अधीश्वरी बताया गया है। संदेश यह है कि अनेक रूप एक ही शिव-शक्ति तत्त्व की ओर संकेत करते हैं और स्तुति शरणागति व धर्म-स्थापन का साधन है।

Shlokas

Verse 1

ऋषिरुवाच । आसीच्छुम्भासुरो दैत्यो निशुंभश्च प्रतापवान् । त्रैलोक्यमोजसा क्रान्तं भ्रातृभ्यां सचराचरम्

ऋषि बोले— “शुम्भ नाम का एक दैत्य था और उसका प्रतापी भाई निशुम्भ। उन दोनों भाइयों ने अपने बल-तेज से तीनों लोकों को—चर-अचर सहित—रौंद डाला था।”

Verse 2

ताभ्याम्प्रपीडिता देवा हिमवन्तं समाययुः । जननीं सर्वभूतानां कामदात्रीं ववन्दिरे

उन दोनों से पीड़ित देवता हिमवान के पास गए। उन्होंने समस्त प्राणियों की जननी, मनोवांछित वर देने वाली देवी को प्रणाम किया।

Verse 3

देवा ऊचुः । जय दुर्गे महेशानि जयात्मीयजनप्रिये । त्रैलोक्यत्राणकारिण्यै शिवायै ते नमोनमः

देव बोले— “जय हो, हे दुर्गे! जय हो, हे महेशानी! जय हो, अपने भक्तों को प्रिय! त्रैलोक्य की रक्षा करने वाली शिवा! आपको बार-बार नमस्कार है।”

Verse 4

नमो मुक्तिप्रदायिन्यै पराम्बायै नमोनमः । नमः समस्तसंसारोत्पत्तिस्थित्यन्तकारिके

मुक्ति देने वाली परमाम्बा को बार-बार नमस्कार। समस्त संसार की उत्पत्ति, स्थिति और अंत करने वाली देवी को नमस्कार।

Verse 5

कालिकारूपसंपन्नो नमस्काराकृते नमः । छिन्नमस्तास्वरूपायै श्रीविद्यायै नमोस्तु ते

कालिका रूप से संपन्न, नमस्कार स्वरूप आपको नमस्कार है। छिन्नमस्ता स्वरूपिणी श्रीविद्या को प्रणाम है।

Verse 6

भुवनेशि नमस्तुभ्यं नमस्ते भैरवाकृते । नमोस्तु बगलामुख्यै धूमावत्यै नमोनमः

हे भुवनेश्वरी! आपको नमस्कार। हे भैरव-स्वरूपिणी! आपको प्रणाम। बगलामुखी को नमोऽस्तु; धूमावती को बार-बार नमो नमः।

Verse 7

नमस्त्रिपुरसुन्दर्य्यै मातङ्गयै ते नमोनमः । अजितायै नमस्तुभ्यं विजयायै नमोनमः

त्रिपुरसुन्दरी रूप में आपको बार-बार नमस्कार, मातङ्गी रूप में भी आपको नमो नमः। अजिता (अजेय) आपको नमस्कार; विजयाः रूप में भी आपको बार-बार नमस्कार।

Verse 8

जयायै मंगलायै ते विलासिन्यै नमोनमः । दोग्ध्रीरूपे नमस्तुभ्यं नमो घोराकृतेऽस्तु ते

जया, मङ्गला और विलासिनी रूप में आपको बार-बार नमस्कार। दोग्ध्री (कृपा-दुग्ध देने वाली) रूप में आपको नमस्कार; तथा आपके घोर, भय-भक्ति जगाने वाले रूप को भी नमस्कार हो।

Verse 9

मनोऽपराजिताकारे नित्याकारे नमोनमः । शरणागतपालिन्यै रुद्राण्यै ते नमोनमः

मन से भी अजेय, नित्य स्वरूपिणी आपको बार-बार नमस्कार। शरणागतों की पालिनी रुद्राणी, आपको पुनःपुनः नमो नमः।

Verse 10

नमो वेदान्तवेद्यायै नमस्ते परमात्मने । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमोनमः

वेदान्त से जानी जाने वाली आपको नमस्कार; हे परमात्मस्वरूपिणी, आपको नमस्ते। अनन्त कोटि ब्रह्माण्डों की नायिका को बार-बार नमो नमः।

Verse 11

इति देवैः स्तुता गौरी प्रसन्ना वरदा शिवा । प्रोवाच त्रिदशान्सर्वान्युष्माभिः स्तूयतेऽत्र का

इस प्रकार देवताओं द्वारा स्तुत की गई गौरी—प्रसन्न, कल्याणी और वरदायिनी—ने सभी त्रिदशों से कहा: “यहाँ तुम किसकी स्तुति कर रहे हो?”

Verse 12

ततो गौरीतनोरेका प्रादुरासीत्कुमारिका । सोवाच मिषतां तेषां शिवशक्तिं परादरात्

तब गौरी के शरीर से एक कुमारिका प्रकट हुई। वे सब देखते ही रह गए; उसने परम आदेश से शिव-शक्ति का प्रतिपादन किया।

Verse 13

स्तोत्रं मे क्रियते मातः समस्तैः स्वर्गवासिभिः । निशुंभशुंभदैत्याभ्यां प्रबलाभ्यां प्रपीडितैः

“हे माता! स्वर्ग के समस्त निवासी, जो बलवान् दैत्यों निशुम्भ और शुम्भ से अत्यन्त पीड़ित हैं, वे मेरी स्तुति-स्तोत्र कर रहे हैं।”

Verse 14

शरीरकोशाद्यत्तस्या निर्गता तेन कौशिकी । नाम्ना सा गीयते साक्षाच्छुंभासुरनिबर्हिणी

अपने ही शरीर-कोश से प्रकट होने के कारण वह ‘कौशिकी’ नाम से गाई जाती है; वही साक्षात् शुम्भासुर का संहार करने वाली प्रसिद्ध देवी है।

Verse 15

चैवोग्रतारिका प्रोक्ता महोग्रतारिकापि च । प्रादुर्भूता यतः सा वै मातंगीत्युच्यते भुवि

वह ‘उग्रतारिका’ कही गई है और ‘महोग्रतारिका’ भी; और जिस कारण से वह वहाँ से प्रादुर्भूत हुई, इसलिए वह जगत में ‘मातंगी’ कहलाती है।

Verse 16

बभाषे निखिलान्देवान्यूयं तिष्ठत निर्भयाः । कार्यं वः साधयिष्यामि स्वतन्त्राहं विनाश्रयम्

उसने समस्त देवताओं से कहा—“तुम सब निर्भय रहो। मैं तुम्हारा कार्य सिद्ध कर दूँगा; मैं स्वतंत्र हूँ, किसी के आश्रय की आवश्यकता नहीं।”

Verse 17

इत्युक्त्वा सा तदा देवी तरसान्तर्हिताऽभवत् । चाण्डमुण्डौ तु तान्देवीमद्राष्टां सेवकौ तयोः

ऐसा कहकर वह देवी उसी समय वेग से अन्तर्धान हो गई। परन्तु चाण्ड और मुण्ड—वे दोनों सेवक—उस देवी को देख रहे थे।

Verse 18

दृष्ट्वा मनोहरं तस्या रूपं नेत्रसुखावहम् । पेततुस्तौ धरामध्ये नष्टसंज्ञौ विमोहितौ

उसका मनोहर, नेत्रों को सुख देने वाला रूप देखकर वे दोनों भूमि पर गिर पड़े—मोहित होकर, उनकी चेतना लुप्त हो गई।

Verse 19

गत्वा व्याजह्रतुः सर्वं राज्ञे वृत्तान्तमादितः । दृष्टा काचिन्मया पूर्वा नारी राजन्मनोरमा

वहाँ जाकर उन्होंने राजा को आरम्भ से समस्त वृत्तान्त निवेदित किया— “हे राजन्, पहले मैंने एक मनोहर और आकर्षक स्त्री को देखा था।”

Verse 20

हिमवच्छिखरे रम्ये संस्थिता सिंहवाहिनी । समन्ताद्देवकन्याभिः सेविता बद्धपाणिभिः

हिमालय की रमणीय चोटी पर सिंहवाहिनी देवी विराजमान थीं। चारों ओर हाथ जोड़कर सेवा करने वाली देवकन्याएँ उनकी उपासना में लगी थीं।

Verse 21

कुरुते पादसंवाहं काचित्संस्कुरुते कचान् । पाणिसंवाहनं काचित्काचिन्नेत्राञ्जनं न्यधात्

एक दासी चरणों का संवाहन करती, दूसरी केश सँवारती। एक हाथों की मालिश करती, और दूसरी नेत्रों में अंजन लगाती।

Verse 22

काचिद् गृहीत्वा हस्तेनादर्शं दर्शयते मुखम् । नागवल्लीं ददात्येका लवंगैलादिसंयुताम्

एक स्त्री हाथ में दर्पण लेकर मुख दिखाती है। दूसरी लवंग, इलायची आदि सुगंधित द्रव्यों से युक्त नागवल्ली (पान) देती है।

Verse 23

पतद्ग्रहं करे कृत्वा स्थिता काचित्सखी पुरः । भूषयत्यखिलांगानि काचिद्भूषाम्बरादिभिः

एक सखी सामने खड़ी होकर हाथ में वस्त्र लिए रहती। दूसरी आभूषण, उत्तम वस्त्र आदि से समस्त अंगों को सजाती।

Verse 24

कदलीस्तंभजंघोरुः कीरनासाऽहिदौर्लता । रणन्मञ्जीरचरणा रम्यमेखलया युता

उसकी जंघाएँ और जाँघें चिकने कदली-स्तम्भ के समान थीं; नासिका तोते की चोंच-सी थी; भुजाएँ कोमल लताओं-सी थीं; झनझनाते नूपुरों से युक्त चरण मधुर ध्वनि करते थे—और वह रम्य मेखला से सुशोभित थी।

Verse 25

लसत्कस्तूरिकामोदमुक्ताहारचलस्तनी । ग्रैवेयकलसद्ग्रीवा ललन्तीदाममण्डिता

चमकती कस्तूरी की सुगंध से युक्त मोतियों की माला उसके वक्षस्थल पर रखी थी, जिससे उसके स्तन मृदु रूप से हिलते थे; कंठ पर दीप्तिमान ग्रैवेय हार शोभित था, और ललाट पर सुन्दर दाम (माला) से वह अलंकृत थी।

Verse 26

अर्द्धचन्द्रधरा देवी मणिकुण्डलधारिणी । रम्यवेणिर्विंशालाक्षी लोचनत्रयभूषिता

देवी अर्धचन्द्र धारण करने वाली और मणिमय कुण्डल पहनने वाली हैं। उनकी वेणी रमणीय है, नेत्र विशाल हैं, और वे त्रिनेत्र से भूषित हैं।

Verse 27

साक्षरा मालिकोपेता पणिराजितकंकणा । स्वर्णोर्मिकांगुलिर्भ्राजत्पारिहार्य्यलसत्करा

उनके हाथ अक्षरयुक्त शुभ मालाओं से युक्त थे; कलाई में दमकते कंकण शोभित थे। स्वर्ण मुद्रिकाओं से उनकी उँगलियाँ चमकती थीं और हाथों में उपयुक्त आभूषण जगमगाते थे।

Verse 28

शुभवस्त्रावृता गौरी पद्मासनविराजिता । काश्मीरबिन्दुतिलका चन्द्रालंकृतमस्तका

गौरी शुभ वस्त्रों से आवृता थीं और पद्मासन पर विराजमान होकर दीप्त थीं। उनके ललाट पर केसर-बिंदुओं का तिलक था और मस्तक चन्द्रमा से अलंकृत था।

Verse 29

तडिद्द्युतिर्महामूल्याम्बर चोलोन्नमत्कुचा । भुजैरष्टाभिरुत्तुंगैर्धारयन्ती वरायुधान्

वह बिजली-सी दीप्ति से चमक रही थी; उसके बहुमूल्य वस्त्र और चोली उसके उन्नत वक्षस्थल को और शोभित कर रहे थे। आठ ऊँची भुजाओं में वह श्रेष्ठ आयुध धारण किए, भयानक-रक्षक दिव्य रूप में प्रकट हुई।

Verse 30

तादृशी नासुरी नागी न गन्धर्वी न दानवी । विद्यते त्रिषु लोकेषु यादृशी सा मनोरमा

वैसी न कोई असुरी है, न नागी, न गन्धर्वी, न दानवी—तीनों लोकों में कहीं भी—जो उस मनोहर ‘मनोरमा’ के समान हो।

Verse 31

तस्मात्संभोगयोग्यत्वं तस्यास्त्वय्येव शोभते । नारीरत्नं यतः सा वै पुंरत्नं च भवान्प्रभो

इसलिए उसके लिए पवित्र संगम की योग्यता वास्तव में केवल तुम्हारे साथ ही शोभती है। क्योंकि वह नारी-रत्न है और आप, हे प्रभो, पुरुष-रत्न हैं।

Verse 32

इत्युक्तं चण्डमुण्डाभ्यां निशम्य स महासुरः । दूतं सुग्रीवनामानं प्रेषयामास तां प्रति

चण्ड और मुण्ड के द्वारा कही गई बात सुनकर उस महाअसुर ने ‘सुग्रीव’ नामक दूत को उसके पास भेज दिया।

Verse 33

गच्छ दूत तुषाराद्रौ तत्रास्ते कापि सुन्दरी । सा नेतव्या प्रयत्नेन कथयित्वा वचो मम

“जाओ, हे दूत, तुषार पर्वत पर। वहाँ कोई सुन्दरी रहती है। मेरे वचन उसे कहकर, यत्नपूर्वक उसे यहाँ ले आओ।”

Verse 34

इति विज्ञापितस्तेन सुग्रीवो दानवोत्तमः । गत्वा हिमाचलं प्राह जगदम्बां महेश्वरीम्

इस प्रकार उससे भली-भाँति सूचित होकर दानवों में श्रेष्ठ सुग्रीव हिमाचल गया और जगदम्बा महेश्वरी से निवेदन करने लगा।

Verse 35

दूत उवाच । देवि शुंभासुरो दैत्यो निशुंभस्तस्य चानुजः । विख्यातस्त्रिषु लोकेषु महा बलपराक्रमः

दूत बोला—हे देवि! शुंभासुर नामक दैत्य और उसका अनुज निशुंभ—दोनों ही तीनों लोकों में महान बल और पराक्रम के लिए विख्यात हैं।

Verse 36

चारोहं प्रेषितस्तेन सन्निधिन्ते समागमम् । स यज्जगौ सुरेशानि तत्समाकर्णयाधुना

“मैं उसके द्वारा भेजा गया गुप्तचर हूँ और तुम्हारे सन्निधि में आया हूँ। हे सुरेशों! उसने जो कहा है, उसे अब मुझसे सुनो।”

Verse 37

इन्द्रादीन्समरे जित्वा तेषां रत्नान्यपाहरम् । देवभागं स्वयं भुञ्जे यागे दत्तं सुरादिभिः

इन्द्र आदि देवों को संग्राम में जीतकर मैंने उनके रत्न छीन लिए। यज्ञ में देवों आदि द्वारा दिया गया देवभाग मैं स्वयं भोगता हूँ।

Verse 38

स्त्रीरत्नं त्वामहं मन्ये सर्वरत्नोपरि स्थितम् । सा त्वं ममानुजं मां वा भजतात्कामजै रसैः

मैं तुम्हें स्त्रियों में रत्न मानता हूँ, जो सब रत्नों से ऊपर स्थित है। अतः अपनी इच्छा के अनुसार मेरे अनुज को या मुझे स्वीकार करो और कामजन्य रसों में रमण करो।

Verse 39

इति दूतोक्तमाकर्ण्य वचनं शुंभभाषितम् । जगाद सा महामाया भूतेशप्राणवल्लभा

दूत के मुख से शुम्भ की ओर से कहे गए ये वचन सुनकर, वह महामाया—भूतेश (शिव) की प्राणवल्लभा—बोली।

Verse 40

देव्युवाच । सत्यं वदसि भो दूत नानृतं किंचिदुच्यते । परन्त्वेका कृता पूर्वं प्रतिज्ञा तान्निबोध मे

देवी बोलीं—हे दूत, तुम सत्य कहते हो; किंचित् भी असत्य नहीं कहा गया। परन्तु पूर्व में मेरी एक प्रतिज्ञा की गई थी, उसे मुझसे सुनो।

Verse 41

यो मे दर्पं विधुनुते यो मां जयति संगरे । उत्सहे तमहं कर्तुं पतिं नान्यमिति ध्रुवम्

जो मेरा दर्प दूर कर दे, जो संग्राम में मुझे जीत ले—उसी को मैं पति रूप में स्वीकार करूँगी; अन्य किसी को नहीं, यह निश्चय है।

Verse 42

स त्वं कथय शुंभाय निशुंभाय वचो मम । यथा युक्तं भवेदेवं विदधातु तथाऽत्र सः

अतः तुम शुम्भ और निशुम्भ से मेरे वचन कह दो। जो जैसा उचित और युक्त हो, वह यहाँ उसी प्रकार व्यवस्था कर ले।

Verse 43

इत्थं देवीवचः श्रुत्वा सुग्रीवो नाम दानवः । राज्ञे विज्ञापयामास गत्वा तत्र सविस्तरम्

इस प्रकार देवी के वचन सुनकर सुग्रीव नामक दानव वहाँ गया और राजा को सब बात विस्तार से निवेदित की।

Verse 44

अथ दूतोक्तमाकर्ण्य शुंभो भैरवशासनः । धूम्राक्षं प्राह सक्रोधः सेनान्यं बलिनां वरम्

तब भैरव की आज्ञा से शासन करने वाले शुम्भ ने दूत का वचन सुनकर क्रोधपूर्वक सेना-नायक, बलवानों में श्रेष्ठ धूम्राक्ष से कहा।

Verse 45

हे धूम्राक्ष तुषाराद्रौ वर्तते कापि सुन्दरी । तामानय द्रुतं गत्वा यथा यास्यति सात्र वै

हे धूम्राक्ष! तुषार पर्वत पर कोई अनुपम सुन्दरी निवास करती है। वहाँ शीघ्र जाकर उसे तुरंत यहाँ ले आ, ताकि वह निश्चय ही इस स्थान पर आ जाए।

Verse 46

तस्या आनयने भीतिर्न कार्य्याऽसुरसत्तम । युद्धं कार्यं प्रयत्नेन यदि सा योद्धुमिच्छति

हे असुरश्रेष्ठ, उसे यहाँ लाने में भय मत करो। यदि वह युद्ध करना चाहे, तो पूर्ण प्रयत्न से युद्ध करो।

Verse 47

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां धूम्रलोचन चण्डमुण्डरक्तबीजवधो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण के पंचम (उमासंहिता) में “धूम्रलोचन, चण्ड-मुण्ड तथा रक्तबीज-वध” नामक सैंतालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 48

भर्तुर्ममान्तिकं गच्छ नोचेत्त्वां घातयाम्यहम् । पुष्ट्याऽसुराणां सहितः सहस्राणां नितंबिनि

मेरे पति के पास तुरंत जा; नहीं तो मैं तुझे मरवा दूँगा। हे सुन्दरी, मैं पुष्टि सहित हजारों असुरों के साथ आया हूँ।

Verse 49

देव्युवाच । दैत्यराट्प्रेषितो वीर हंसि चेत्किं करोमि ते । परन्त्वसाध्यं गमनं मन्ये संग्राममन्तरा

देवी बोलीं—हे वीर, यदि दैत्यराज ने तुझे भेजा है और तू मुझे मारना चाहता है, तो मैं तेरे लिए क्या करूँ? परन्तु युद्ध के बिना यहाँ से जाना असंभव है।

Verse 50

इत्युक्तस्तामन्वधावद्दानवो धूम्रलोचनः । हुंकारोच्चारणेनैव तन्ददाह महेश्वरी

ऐसा कहे जाने पर दानव धूम्रलोचन उसके पीछे दौड़ा; पर महेश्वरी ने केवल ‘हुँ’ के उच्चारण मात्र से ही उसे भस्म कर दिया।

Verse 51

ततः प्रभृति सा देवी धूमावत्युच्यते भुवि । आराधिता स्वभक्तानां शत्रुवर्गनिकर्तिनी

तब से वह देवी पृथ्वी पर ‘धूमावती’ कहलाती है; आराधना करने पर वह अपने भक्तों के शत्रु-समूह का नाश करने वाली बनती है।

Verse 52

धूम्राक्षे निहते देव्या वाहनेनातिकोपिना । चर्वितास्तद्गणास्सर्वेऽपलायन्तावशेषिताः

देवी द्वारा धूम्राक्ष के मारे जाने पर, अत्यन्त क्रुद्ध उसके वाहन ने उसके सभी गणों को कुचलकर चबा डाला; जो थोड़े बचे, वे भाग गए।

Verse 53

इत्थं देव्या हतं दैत्यं श्रुत्वा शुंभः प्रतापवान् । चकार बहुलं कोपं सन्दष्टोष्ठपुटद्वयः

देवी द्वारा दैत्य के इस प्रकार वध का समाचार सुनकर प्रतापी शुम्भ अत्यन्त क्रोध से भर उठा और दोनों होंठों को कसकर भींच लिया।

Verse 54

चण्डं मुंडं रक्तबीजं प्रैषयत्क्रमतोऽ सुरान् । तेपि चाज्ञापिता दैत्या ययुर्यत्राम्बिका स्थिता

तब उसने क्रमशः चण्ड, मुण्ड और रक्तबीज—इन असुरों को भेजा। आज्ञा पाकर वे दैत्य भी वहाँ गए जहाँ अम्बिका स्थित थीं।

Verse 55

सिंहारूढा भगवतीमणिमादिभिराश्रिताम् । भासयंती दिशो भासा दृष्ट्वोचुर्द्दानवर्षभाः

सिंह पर आरूढ़, मणि-रत्नादि से विभूषित, और अपनी प्रभा से दिशाओं को प्रकाशित करती हुई भगवती को देखकर दानवों के श्रेष्ठ वीर बोले।

Verse 56

हे देवि तरसा मूलं याहि शुंभनिशुंभयोः । अन्यथा घातयिष्यामः सगणां त्वां सवाहनाम्

हे देवि! शीघ्र ही शुम्भ-निशुम्भ के पास, उनके मूल स्थान को चली जाओ। अन्यथा हम तुम्हें तुम्हारे गणों सहित और तुम्हारे वाहन सहित मार डालेंगे।

Verse 57

वृणीष्व तं पतिं वामे लोकपालादिभिः स्तुतम् । प्रपत्स्यसे महानंदं देवानामपि दुर्लभम्

हे वामे! लोकपालों आदि देवों द्वारा स्तुत उस प्रभु को पति रूप में वरण करो। उसमें शरण लेने से तुम उस महान आनंद को पाओगी जो देवताओं के लिए भी दुर्लभ है।

Verse 58

इत्युक्तमाकलय्याम्बा स्मयित्वा परमेश्वरी । उदाजहार सा देवी सूनृतं रसवद्वचः

इस प्रकार कही गई बात को समझकर परमेश्वरी अम्बा उमा मुस्कराईं; फिर उस देवी ने सत्य, मधुर और रसपूर्ण वचन कहे।

Verse 59

देव्युवाच । अद्वितीयो महेशानः परब्रह्म सदाशिवः । यत्तत्त्वन्न विदुर्वेदा विष्ण्वादीनां च का कथा

देवी बोलीं—महेशान सदाशिव अद्वितीय, परब्रह्म हैं। उनके तत्त्व को वेद भी नहीं जानते; फिर विष्णु आदि देवों की क्या बात?

Verse 60

तस्याहं प्रकृतिः सक्ष्मा कथमन्यं पतिम्वृणे । सिंही कामातुरा नैव जम्बुकं वृणुते क्वचित्

मैं उनकी सूक्ष्म प्रकृति—शक्ति-स्वरूपा—हूँ; फिर मैं किसी अन्य पति का वरण कैसे करूँ? काम से आतुर सिंहनी भी कभी सियार को नहीं चुनती।

Verse 61

करेणुर्गर्दभं नैव द्वीपिनी शशकं न वा । मृषा वदत भो दैत्यो मृत्युव्यालनियंत्रिताः

हथिनी कभी गधे से नहीं मिलती, न बाघिन खरगोश से। हे दैत्य, तुम झूठ बोलते हो; तुम्हारी वाणी मृत्यु-रूपी सर्प से नियंत्रित है, इसलिए सत्य नहीं ठहरती।

Verse 62

यूयं प्रयात पातालं युध्यध्वं शक्तिरस्ति चेत् । इति क्रोधकरं वाक्यं श्रुत्वोचुस्ते परस्परम्

“तुम पाताल को जाओ; यदि शक्ति है तो युद्ध करो!”—ऐसे क्रोध जगाने वाले वचन सुनकर वे आपस में परामर्श करके बोलने लगे।

Verse 63

अबलां मनसि ज्ञात्वा न हन्मो भवतीं वयम् । अथो स्थिरैहि पञ्चास्ये युद्धेच्छा मानसेऽस्ति चेत्

मन में तुम्हें अबला नारी जानकर हम तुम्हें नहीं मारेंगे। किंतु हे पंचास्य! यदि तुम्हारे हृदय में युद्ध-इच्छा स्थिर है, तो दृढ़ होकर खड़ी रहो।

Verse 64

तेषामेवं विवदतां कलहः समवर्द्धत । ववृषु समरे बाणा उभयोर्द्दलयोश्शिताः

इस प्रकार वाद-विवाद करते-करते उनका कलह बढ़ता गया। फिर रणभूमि में दोनों सेनाओं की ओर से तीखे बाणों की वर्षा होने लगी।

Verse 65

एवं तैः समरं कृत्वा लीलया परमेश्वरी । जघान चण्डमुण्डाभ्यां रक्तबीजं महासुरम्

इस प्रकार उनसे संग्राम करके परमेश्वरी ने लीला-मात्र से चण्ड और मुण्ड के द्वारा उस महादैत्य रक्तबीज का वध कराया।

Verse 66

द्वेषबुद्धिं विधायापि त्रिदशस्थितयोऽप्यमी । अन्तेऽप्रापन्परं लोकं यंल्लोकं यान्ति तज्जनाः

यद्यपि वे देव-लोक में स्थित होकर भी द्वेष-बुद्धि धारण किए हुए थे, तथापि अंत में उन्होंने उसी परम लोक को प्राप्त किया, जिस लोक को उसके भक्त प्राप्त करते हैं।

Frequently Asked Questions

Śumbha and Niśumbha subjugate the three worlds; the devas, afflicted, go to Himavat and invoke the Goddess through an extended hymn, initiating the narrative logic of divine intervention and restoration.

The multiplicity of names functions as a theological map: diverse iconographies are treated as convergent pointers to one supreme Śakti who is simultaneously cosmic function (creation–maintenance–dissolution) and ultimate reality (Vedānta-knowable Paramātman).

Durgā/Maheśānī/Śivā are foregrounded, with explicit invocation of Kālikā, Chinnamastā, Śrīvidyā, Bhuvaneśī, Bagalāmukhī, Dhūmāvatī, Tripurasundarī, Mātaṅgī, Ajitā, Vijayā, Maṅgalā, Ghorā, and Rudrāṇī.