Adhyaya 1
Uma SamhitaAdhyaya 171 Verses

Svagati-varṇana (Description of the Supreme State / One’s True Attainment)

उमासंहिता का प्रथम अध्याय सिद्धान्त-स्थापना करता है—शिव पूर्ण तत्त्व हैं, गुणातीत होकर भी गुणों के व्यापार से जगत् का संचालन करते हैं; रजोगुण से सृष्टिकर्ता और तमोगुण से संहारक रूप में, पर स्वयं माया से परे। फिर शौनक आदि ऋषि सूत से पूर्वोक्त कोटिरुद्रसंहिता का स्मरण कर शम्भु-चरितप्रधान उमासंहिता सुनाने का अनुरोध करते हैं। सूत व्यास से सनत्कुमार तक की प्रश्न-परम्परा बताकर उपदेश की प्रामाणिकता स्थापित करते हैं। सनत्कुमार कथा आरम्भ करते हैं—पुत्रार्थी श्रीकृष्ण कैलास जाकर शिव की तपस्या करने निकलते हैं और वहाँ तप में स्थित महाशैव ऋषि उपमन्यु को प्रणाम कर उनसे मार्गदर्शन माँगते हैं। यह अध्याय शिवतत्त्व, परम्परा-प्रमाण और साधक-कथा का प्रवेशद्वार है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां कृष्णोपमन्युसंवादे स्वगतिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण के पंचम भाग उमासंहिता में, कृष्ण और उपमन्यु के संवाद के अंतर्गत ‘स्वगतिवर्णन’ नामक यह प्रथम अध्याय है।

Verse 2

ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाप्राज्ञ व्यासशिष्यन मोऽस्तु ते । चतुर्थी कोटिरुद्राख्या श्राविता संहिता त्वया

ऋषियों ने कहा—हे सूतपुत्र, हे महाप्राज्ञ, व्यास के शिष्य! आपको नमस्कार। आपने हमें ‘कोटिरुद्र’ नामक चौथी संहिता का श्रवण कराया है।

Verse 3

अथोमासंहितान्तःस्थ नानाख्यानसमन्वितम् । ब्रूहि शंभोश्चरित्रं वै साम्बस्य परमात्मनः

अब उमासंहिता में स्थित, अनेक आख्यानों से युक्त, परमात्मा साम्ब—शम्भु के चरित्र का वर्णन कीजिए।

Verse 4

सूत उवाच । महर्षयश्शौनकाद्याः शृणुत प्रेमतः शुभम् । शांकरं चरितं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्

सूत बोले—हे शौनक आदि महर्षियो, प्रेमपूर्वक इस शुभ वृतांत को सुनो। यह शंकर का दिव्य चरित्र है, जो परम है और भुक्ति तथा मुक्ति दोनों देने वाला है।

Verse 5

इतीदृशं पुण्यप्रश्नं पृष्टवान्मुनिसत्तमः । व्यासस्सनत्कुमारं वै शैवं सच्चरितं जगौ

इस प्रकार ऐसा पुण्यप्रद प्रश्न पूछकर मुनिश्रेष्ठ व्यास ने सनत्कुमार से शिव का सत्य पावन चरित्र कहा।

Verse 6

सनत्कुमार उवाच । वासुदेवाय यत्प्रोक्तमुपमन्युमहर्षिणा । तदुच्यते मया व्यास चरितं हि महेशितुः

सनत्कुमार बोले—हे व्यास, जो महर्षि उपमन्यु ने वासुदेव को कहा था, वही मैं अब महेश्वर का चरित्र तुम्हें सुनाता हूँ।

Verse 7

पुरा पुत्रार्थमगमत्कैलासं शंकरालयम् । वसुदेवसुतः कृष्णस्तपस्तप्तुं शिवस्य हि

पूर्वकाल में पुत्र-प्राप्ति की कामना से वसुदेव-नन्दन श्रीकृष्ण शंकर के धाम कैलास गए और भगवान शिव की कृपा हेतु तप करने लगे।

Verse 8

अत्रोपमन्युं संदृष्ट्वा तपंतं शृंग उत्तमे । प्रणम्य भक्त्या स मुनिं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः

वहाँ उत्तम शिखर पर तप करते हुए मुनि उपमन्यु को देखकर उसने भक्ति से प्रणाम किया; फिर हाथ जोड़कर विनयपूर्वक उनसे प्रश्न किया।

Verse 9

श्रीकृष्ण उवाच । उपमन्यो महाप्राज्ञ शैवप्रवर सन्मते । पुत्रार्थमगमं तप्तुं तपोऽत्र गिरिशस्य हि

श्रीकृष्ण बोले—महाप्राज्ञ, शैवों में श्रेष्ठ और सन्मति उपमन्यु पुत्र-प्राप्ति के लिए यहाँ आए, क्योंकि यह गिरिश (शिव) का पवित्र स्थान है, तप करने हेतु।

Verse 10

ब्रूहि शंकरमाहात्म्यं सदानन्दकरं मुने । यच्छ्रुत्वा भक्तितः कुर्य्यां तप ऐश्वरमुत्तमम्

हे मुने, शंकर का वह माहात्म्य कहिए जो सदा आनंद देने वाला है; जिसे सुनकर मैं भक्ति से परम ऐश्वर्यदायक, ईश्वर-निष्ठ तप कर सकूँ।

Verse 11

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ह्युपमन्युस्स्मरञ्छिवम्

सनत्कुमार बोले—उस बुद्धिमान वासुदेव के वचन सुनकर, मन से प्रसन्न उपमन्यु ने शिव का स्मरण करते हुए उत्तर दिया।

Verse 12

उपमन्युरुवाच । शृणु कृष्ण महाशैव महिमानं महेशितुः । यमद्राक्षमहं शंभोर्भक्तिवर्द्धनमुत्तमम्

उपमन्यु बोले—हे कृष्ण, महाशैव! महेश्वर की महिमा सुनो। जो मैंने स्वयं शंभु के विषय में देखा है, वह उत्तम प्रसंग भक्ति को बढ़ाने वाला है, उसे कहता हूँ।

Verse 13

तपःस्थोऽहं समद्राक्षं शंकरं च तदायुधान् । परिवारं समस्तं च विष्ण्वादीनमरादिकान्

तप में स्थित मैं ने शंकर को उनके आयुधों सहित, तथा उनके समस्त परिवार को—और विष्णु आदि देवों व अन्य दिव्य गणों को भी—देखा।

Verse 14

त्रिभिरंशैश्शोभमानमजस्रसुखमव्ययम् । एकपादं महादंष्ट्रं सज्वालकवलैर्मुखैः

उसने एक अद्भुत रूप देखा—तीन अंशों से शोभायमान, निरंतर सुखमय और अव्यय; एकपाद, महादंष्ट्र, और ज्वालामय ग्रासों को निगलते से मुखों वाला।

Verse 15

द्विसहस्रमयूखानां ज्योतिषाऽतिविराजितम् । सर्वास्त्रप्रवराबाधमनेकाक्षं सहस्रपात्

वह दो हज़ार किरणों के समान तेज से परम दीप्तिमान था। समस्त श्रेष्ठ अस्त्रों से भी अवध्य, अनेक नेत्रों वाला और सहस्र चरणों वाला—सर्वव्यापी, सर्वरक्षक प्रभु का स्वरूप था।

Verse 16

यश्च कल्पान्तसमये विश्वं संहरति ध्रुवम् । नावध्यो यस्य च भवेत्त्रैलौक्ये सचराचरे

जो कल्प के अंत में प्रलय-समय सम्पूर्ण विश्व का निश्चय ही संहार करता है—उस प्रभु को त्रैलोक्य में, चर-अचर सहित, कोई भी पराजित या वध नहीं कर सकता।

Verse 17

महेश्वरभुजोत्सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् । निर्ददाह द्रुतं कृत्स्नं निमेषार्द्धान्न संशयः

महेश्वर की भुजा से छोड़ा गया चराचर सहित त्रैलोक्य सम्पूर्ण का सम्पूर्ण, आधे निमेष में ही शीघ्र दग्ध हो गया—इसमें संशय नहीं।

Verse 18

तपःस्थो रुद्रपार्श्वस्थं दृष्टवानहमव्यम् । गुह्यमस्त्रं परं चास्य न तुल्यमधिकं क्वचित्

तपस्या में स्थित मैं ने रुद्र के पार्श्व में स्थित अव्यय प्रभु को देखा। मैंने उसका परम गुह्य दिव्य अस्त्र-शक्ति भी जानी; कहीं भी उसके समान, और उससे बढ़कर तो कदापि नहीं।

Verse 19

यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः । विजयाभिधमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनाशकम्

वही शूल शूलिन (भगवान् शिव) का त्रिशूल कहलाकर समस्त लोकों में प्रसिद्ध है। ‘विजया’ नामक वह अत्यन्त उग्र है और सब शस्त्र-अस्त्रों का नाश करने वाला है।

Verse 20

दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्यन्महोदधिम् । पातयेदखिलं ज्योतिश्चक्रं यन्नात्र संशयः

वह शक्ति समस्त पृथ्वी को चीर दे, महा-सागर को सुखा दे और समूचे ज्योति-चक्र को गिरा दे—इसमें तनिक भी संशय नहीं।

Verse 21

यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुरा । चक्रवर्ती महातेजास्त्रैलोक्यविजयो नृपः

जिसके द्वारा पूर्वकाल में राजा यौवनाश्व मारा गया; और जिसके द्वारा बलवान् मांधाता महातेजस्वी चक्रवर्ती बना—त्रैलोक्य-विजयी प्रसिद्ध नरेश।

Verse 22

दर्पाविष्टो हैहयश्च निः क्षिप्तो लवणासुरः । शत्रुघ्नं नृपतिं युद्धे समाहूय समंततः

अहंकार से आविष्ट हैहय और लवणासुर (दुष्ट) निष्कासित किए गए; फिर लवणासुर ने चारों ओर से राजा शत्रुघ्न को युद्ध के लिए ललकारा।

Verse 23

तस्मिन्दैत्ये विनष्टे तु रुद्रहस्ते गतं तु यत् । तच्छूलमिति तीक्ष्णाग्रं संत्रासजननं महत्

उस दैत्य के नष्ट होने पर जो वस्तु रुद्र के हाथ में आई, वही तीक्ष्णाग्र और महान् भय-जनक ‘शूल’ के नाम से प्रसिद्ध हुई।

Verse 24

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा तर्जयंतमिव स्थितम् । विधूम्रानलसंकाशं बालसूर्यमिवोदितम्

त्रिशिखा धारण किए, भौंहें चढ़ाए, वह मानो तर्जना करता हुआ खड़ा था। उसकी प्रभा धूमरहित अग्नि-सी, नवोदय बाल-सूर्य के समान थी।

Verse 25

सूर्य्य हस्तमनिर्द्देश्यं पाशहस्तमिवांतकम् । परशुं तीक्ष्णधारं च सर्पाद्यैश्च विभूषितम्

वे अवर्णनीय तेजस्वी थे, मानो सूर्य ही उनके हाथ में हो; और हाथ में पाश धारण किए यम के समान। उनके हाथ में तीक्ष्णधार परशु भी था, और वे सर्प आदि अलंकारों से विभूषित थे।

Verse 26

कल्पान्तदहनाकारं तथा पुरुषविग्रहम् । यत्तद्भार्गवरामस्य क्षत्रियान्तकरं रणे

जो शक्ति कल्पान्त की अग्नि के समान दाहक रूप वाली है और जो पुरुष-देह भी धारण करती है—वही रण में भार्गव राम के रूप में, क्षत्रियों का संहार करने वाली, प्रकट हुई।

Verse 27

रामो यद्बलमाश्रित्य शिवदत्तश्च वै पुरा । त्रिःसप्तकृत्वो नक्षत्रं ददाह हृषितो मुनिः

प्राचीन काल में उसी बल का आश्रय लेकर राम और शिवदत्त—हृदय से हर्षित होकर—इक्कीस बार नक्षत्र-मण्डल को दग्ध कर बैठे, ऐसा मुनि ने कहा।

Verse 28

सुदर्शनं तथा चक्रं सहस्रवदनं विभुम् । द्विसहस्रभुजं देवमद्राक्षं पुरुषाकृतिम्

मैंने उस सर्वव्यापी, महान् प्रभु-देव को पुरुषाकार में देखा—दीप्तिमान् और मनोहर—जो सुदर्शन चक्र धारण किए, सहस्र मुखों वाले और द्विसहस्र भुजाओं वाले थे।

Verse 29

द्विसहस्रेक्षणं दीप्तं सहस्रचरणाकुलम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं त्रैलोक्यदहनक्षमम्

वह तेज से दीप्त था, उसके दो हजार नेत्र थे और हजार चरणों से वह व्याप्त था। वह करोड़ों सूर्यों के समान प्रकाशमान, और त्रैलोक्य को दग्ध करने में समर्थ था।

Verse 30

वज्रं महोज्ज्वलं तीक्ष्णं शतपर्वप्रनुत्तमम् । महाधनुः पिनाकं च सतूणीरं महाद्युतिम्

उसने वज्र धारण किया—अत्यन्त उज्ज्वल, तीक्ष्ण, ‘शतपर्व’ कहकर प्रशंसित, श्रेष्ठतम; और महान धनुष पिनाक भी, तरकश सहित, महाद्युति से दीप्त।

Verse 31

शक्तिं खङ्गं च पाशं च महादीप्तं समांकुशम् । गदां च महतीं दिव्यामन्यान्यस्त्राणि दृष्टवान्

उसने शक्ति, खड्ग, पाश, महादीप्त अंकुश, और एक महान दिव्य गदा—तथा अन्य अनेक अस्त्र-शस्त्र भी देखे।

Verse 32

तथा च लोकपालानामस्त्राण्येतानि यानि च । अद्राक्षं तानि सर्वाणि भगवद्रुद्रपार्श्वतः

इसी प्रकार लोकपालों के जो-जो अस्त्र थे, वे सब मैंने भगवान् रुद्र के पार्श्व में स्थित देखे।

Verse 33

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः । विमानं दिव्यमास्थाय हंसयुक्तं मनोनुगम्

देव के वाम भाग में लोकपितामह ब्रह्मा, हंसों से युक्त, मन के समान वेगवान दिव्य विमान पर आरूढ़ होकर विराजमान हुए।

Verse 34

वामपार्श्वे तु तस्यैव शंखचक्रगदाधरः । वैनतेयं समास्थाय तथा नारायणः स्थितः

उनके वाम-पार्श्व में वैनतेय (गरुड़) पर आरूढ़, शंख-चक्र-गदा धारण किए नारायण विराजमान थे।

Verse 35

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समं ययुः

स्वायंभुव आदि मनु, भृगु आदि ऋषि तथा शक्र (इन्द्र) आदि देवता—सब एक साथ समभाव से आगे बढ़े।

Verse 36

स्कंदश्शक्तिं समादाय मयूरस्थस्सघंटकः । देव्यास्समीपे संतस्थौ द्वितीय इव पावकः

शक्ति धारण किए, मयूर पर आरूढ़ और घुँघरुओं से सुसज्जित स्कन्द देवी के समीप खड़े थे—मानो दूसरा अग्नि-स्वरूप।

Verse 37

नंदी शूलं समादाय भवाग्रे समवस्थितः । सर्वभूतगणाश्चैवं मातरो विविधाः स्थिताः

नन्दी शूल धारण कर भवा (शिव) के अग्रभाग में स्थित थे। इसी प्रकार समस्त भूतगण और विविध मातृकाएँ भी वहाँ खड़ी थीं।

Verse 38

तेऽभिवाद्य महेशानं परिवार्य्य समंततः । अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं तदा सुराः

तब देवताओं ने महेशान को प्रणाम कर, चारों ओर से घेरकर, महादेव की विविध स्तोत्रों से स्तुति की।

Verse 39

यत्किंचित्तु जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽथवा । तत्सर्वं भगवत्पार्श्वे निरीक्ष्याहं सुविस्मितः

इस जगत में जो कुछ भी देखा या सुना जाता है, वह सब मैंने भगवान के पार्श्व में उपस्थित देखकर अत्यन्त विस्मित हो गया।

Verse 40

सुमहद्धैर्य्यमालंब्य प्रांजलिर्विविधैः स्तवैः । परमानन्दसंमग्नोऽभूवं कृष्णाहमद्ध्वरे

महान धैर्य धारण कर, मैं हाथ जोड़कर विविध स्तुतियों से (भगवान की) प्रशंसा करने लगा; और उस यज्ञ में मैं—कृष्ण—परमानन्द में पूर्णतः निमग्न हो गया।

Verse 41

संमुखे शंकरं दृष्ट्वा बाष्पगद्गदया गिरा । अपूजयं सुविधिवदहं श्रद्धासमन्वितः

शंकर को सम्मुख देखकर, आँसुओं से गद्गद वाणी के साथ, मैं श्रद्धायुक्त होकर विधिपूर्वक उनकी पूजा करने लगा।

Verse 42

भगवानथ सुप्रीतश्शंकरः परमेश्वरः । वाण्या मधुरया प्रीत्या मामाह प्रहसन्निव

तब परमेश्वर भगवान शंकर अत्यन्त प्रसन्न होकर, मधुर वाणी से प्रेमपूर्वक मुझसे बोले, मानो मंद-मंद मुस्करा रहे हों।

Verse 43

न विचालयितुं शक्यो मया विप्र पुनः पुनः । परीक्षितोसि भद्रं ते भवान्भक्त्यान्वितो दृढः

हे विप्र, मैं बार-बार प्रयत्न करके भी तुम्हें तुम्हारे संकल्प से डिगा नहीं सका। तुम्हारी परीक्षा हो चुकी—तुम्हारा कल्याण हो—तुम दृढ़, अचल भक्ति से युक्त हो।

Verse 44

तस्मात्ते परितुष्टोऽस्मि वरं वरय सुव्रत । दुर्लभं सर्वदेवेषु नादेयं विद्यते तव

इसलिए हे सुव्रत, मैं तुमसे पूर्णतः प्रसन्न हूँ; वर माँगो। समस्त देवों में भी ऐसा कोई दुर्लभ नहीं जो तुम्हें न दिया जा सके।

Verse 45

स चाहं तद्वचः श्रुत्वा शंभोः सत्प्रेमसंयुतम् । देवं तं प्रांजलिर्भूत्वाऽब्रुवं भक्तानुकंपिनम्

शम्भु के उन वचनों को, जो सत्-प्रेम से युक्त थे, सुनकर मैं भी द्रवित हुआ। हाथ जोड़कर उस देव—भक्तों पर करुणा करने वाले शिव—से मैंने कहा।

Verse 46

उपमन्युरुवाच । भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि भक्तिः स्थिरा मयि । तेन सत्येन मे ज्ञानं त्रिकालविषयं भवेत्

उपमन्यु ने कहा—हे भगवान, यदि आप प्रसन्न हैं और यदि मेरी भक्ति आप में स्थिर है, तो उस सत्य के बल से मुझे त्रिकाल—भूत, वर्तमान और भविष्य—का ज्ञान प्राप्त हो।

Verse 47

प्रयच्छ भक्तिं विपुलां त्वयि चाव्यभिचारिणीम् । सान्वयस्यापि नित्यं मे भूरि क्षीरौदनं भवेत्

हे प्रभो, मुझे आप में प्रचुर और अविचल भक्ति प्रदान करें; और मेरे कुल-परिवार सहित सदा बहुत-सा क्षीरान्न (दूध-भात) उपलब्ध होता रहे।

Verse 48

ममास्तु तव सान्निध्यं नित्यं चैवाश्रमे विभो । तव भक्तेषु सख्यं स्यादन्योन्येषु सदा भवेत्

हे विभो, इस आश्रम में मुझे सदा आपका सान्निध्य प्राप्त हो। और आपके भक्तों में परस्पर सख्य रहे—एक-दूसरे के प्रति सदैव सौहार्द और एकता बनी रहे।

Verse 49

एवमुक्तो मया शंभुर्विहस्य परमेश्वरः । कृपादृष्ट्या निरीक्ष्याशु मां स प्राह यदूद्वह

मेरे ऐसा कहने पर परमेश्वर शम्भु मुस्कुराए। करुणा-दृष्टि से मुझे देखकर उन्होंने शीघ्र कहा—हे यदुवंश-श्रेष्ठ।

Verse 50

श्रीशिव उवाच । उपमन्यो मुने तात वर्ज्जितस्त्वं भविष्यसि । जरामरणजैर्दोषैस्सर्वकामान्वितो भव

श्रीशिव बोले—हे मुनि उपमन्यु, प्रिय वत्स, तुम जरा और मरण से उत्पन्न दोषों से मुक्त होओ; और समस्त शुभ कामनाओं की सिद्धि से युक्त होओ।

Verse 51

मुनीनां पूजनीयश्च यशोधनसमन्वितः । शीलरूपगुणैश्वर्यं मत्प्रसादात्पदेपदे

तुम मुनियों के द्वारा पूज्य होओगे और यश व धन से सम्पन्न रहोगे। मेरी कृपा से प्रत्येक चरण पर तुम्हें सदाचार, सुन्दर रूप, उत्तम गुण और आध्यात्मिक ऐश्वर्य प्राप्त होगा।

Verse 52

क्षीरोदसागरस्यैव सान्निध्यं पयसां निधेः । तत्र ते भविता नित्यं यत्रयत्रेच्छसे मुने

हे मुने! तुम्हें क्षीरसागर—दूध के अक्षय निधि—का पावन सान्निध्य सदा प्राप्त होगा। जहाँ-जहाँ तुम इच्छा करोगे, वहीं तुम्हारा नित्य निवास होगा।

Verse 53

अमृतात्मकं तु तत्क्षीरं यावत्संयाम्यते ततः । इमं वैवस्वतं कल्पं पश्यसे बन्धुभिस्सह

वह क्षीर तो अमृतस्वरूप है, जितनी सीमा तक उसे रोका जाता है उतनी ही देर। उसके बाद तुम अपने बन्धुओं सहित इस वैवस्वत कल्प को देखोगे।

Verse 54

त्वद्गोत्रं चाक्षयं चास्तु मत्प्रसादात्सदैव हि । सान्निध्यमाश्रमे तेऽहं करिष्यामि महामुने

मेरी कृपा से, हे महामुने, तुम्हारा गोत्र सदा अक्षय रहे। और मैं तुम्हारे आश्रम में निरन्तर अपना पावन सान्निध्य स्थापित करूँगा।

Verse 55

मद्भक्तिस्तु स्थिरा चास्तु सदा दास्यामि दर्शनम् । स्मृतश्च भवता वत्स प्रियस्त्वं सर्वथा मम

मेरे प्रति तुम्हारी भक्ति अचल रहे। मैं तुम्हें सदा अपना दर्शन दूँगा। और जब-जब तुम मुझे स्मरण करोगे, हे वत्स, जानो कि तुम सर्वथा मेरे प्रिय हो।

Verse 56

यथाकामसुखं तिष्ठ नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि । सर्वं प्रपूर्णतां यातु चिंतितं नात्र संशयः

जैसा चाहो वैसा सुखपूर्वक निवास करो; व्याकुल उत्कण्ठा करना तुम्हें उचित नहीं। जो कुछ तुमने सोचा है, वह सब पूर्णता को अवश्य प्राप्त होगा—इसमें संशय नहीं।

Verse 57

उपमन्युरुवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्य्यकोटिसमप्रभः । ममेशानो वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

उपमन्यु ने कहा—ऐसा कहकर वे भगवान्, जो करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी थे, मेरे ईशान (शिव) वरदान देकर वहीं अंतर्धान हो गए।

Verse 58

एवं दृष्टो मया कृष्ण परिवारसमन्वितः । शंकरः परमेशानो भक्तिमुक्तिप्रदायकः

हे कृष्ण, मैंने इस प्रकार शंकर परमेश्वर को उनके दिव्य परिवार सहित देखा— वे भक्ति के दाता और मुक्ति प्रदान करने वाले हैं।

Verse 59

शंभुना परमेशेन यदुक्तं तेन धीमता । तदवाप्तं च मे सर्वं देवदेवसमाधिना

शंभु परमेश्वर उस बुद्धिमान ने जो कहा था, वह सब देवों के देव के समाधि-प्रसाद से मुझे यथार्थ रूप से प्राप्त हो गया।

Verse 60

प्रत्यक्षं चैव तै जातान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा । ऋषीन्विद्याधरांश्चैव पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्

देखो— प्रत्यक्ष— वे गन्धर्व और अप्सराएँ जो उत्पन्न हुए हैं; तथा ऋषि और विद्याधर भी; और यहाँ अपने-अपने स्थान में स्थित सिद्धों को भी देखो।

Verse 61

पश्य वृक्षान्मनोरम्यान्स्निग्धपत्रान्सुगंधिनः । सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सदापुष्पफलन्वितान्

इन मनोहर वृक्षों को देखो— चिकने पत्तों वाले, सुगंधित— जो सब ऋतुओं के पुष्पों से युक्त हैं और सदा फूल-फल से सम्पन्न हैं।

Verse 62

सर्वमेतन्महाबाहो शंकरस्य महात्मनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विश्वं भावसमन्वितम

हे महाबाहो! यह सब कुछ महात्मा शंकर, देवों के देव, की कृपा से ही है; उनके अनुग्रह से समस्त विश्व दिव्य भाव और पावन संकल्प से व्याप्त होकर धारण होता है।

Verse 63

ममास्ति त्वखिलं ज्ञानं प्रसादाच्छूलपाणिनः । भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानामि तत्त्वतः

शूलपाणि भगवान् शिव की कृपा से समस्त ज्ञान मेरा है। भूत, वर्तमान और भविष्य—सब कुछ मैं तत्त्वतः जानता हूँ।

Verse 64

तमहं दृष्टवान्देवमपि देवाः सुरेश्वराः । यं न पश्यंत्यनाराध्य कोऽन्यो धन्यतरो मया

मैंने उस परम देव का दर्शन किया है, जिसे देवों के भी अधिपति देवता बिना आराधना के नहीं देख पाते। मुझसे बढ़कर धन्य और कौन होगा?

Verse 65

षड्विंशकमिति ख्यातं परं तत्त्वं सनातनम् । एवं ध्यायंति विद्वांसौ महत्परममक्षरम्

वह परम, सनातन तत्त्व ‘षड्विंशक’ के नाम से प्रसिद्ध है। विद्वान उसी महान्, परम, अविनाशी—शिव—का ध्यान करते हैं।

Verse 66

सर्व तत्त्वविधानज्ञः सर्वतत्त्वार्थदर्शनः । स एव भगवान्देवः प्रधानपुरुषेश्वरः

वह समस्त तत्त्वों की व्यवस्था का ज्ञाता और प्रत्येक तत्त्व के अर्थ का द्रष्टा है। वही भगवान् देव—प्रधान और पुरुष के भी ईश्वर—हैं।

Verse 67

यो निजाद्दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्माणं लोककारणम् । वामादप्यसृजद्विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः

उस ईश्वर ने अपने दाहिने पार्श्व से लोक-प्रकटि के कारण ब्रह्मा को उत्पन्न किया, और अपने बाएँ पार्श्व से लोक-रक्षा हेतु विष्णु को भी सृजित किया।

Verse 68

कल्पान्ते चैव संप्राप्तेऽसृजद्रुद्रं हृदः प्रभुः । ततस्समहरत्कृत्स्नं जगत्स्थावरजंगमम्

कल्प के अंत में जब समय आ पहुँचा, तब प्रभु ने अपने हृदय से रुद्र को प्रकट किया; फिर रुद्र ने स्थावर-जंगम सहित समस्त जगत् को संहार में समेट लिया।

Verse 69

युगांते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः । कालो भूत्वा महादेवो ग्रसमानस्स तिष्ठति

युग के अंत में महादेव स्वयं काल बन जाते हैं; संवर्तक अग्नि के समान वे वहाँ स्थित होकर समस्त प्राणियों को ग्रसते रहते हैं।

Verse 70

सर्वज्ञस्सर्वभूतात्मा सवर्भूतभवोद्भवः । आस्ते सर्वगतो देवो दृश्यस्सर्वैश्च दैवतैः

वह सर्वज्ञ हैं, समस्त प्राणियों के अंतरात्मा हैं, और सभी भूतों के भव-उद्भव का मूल कारण हैं। वह सर्वव्यापी देव सर्वत्र स्थित हैं और सभी देवताओं द्वारा प्रत्यक्ष देखे जाते हैं।

Verse 71

अतस्त्वं पुत्रलाभाय समाराधय शंकरम् । शीघ्रं प्रसन्नो भविता शिवस्ते भक्तवत्सलः

अतः पुत्र-लाभ के लिए तुम भक्ति सहित शंकर की आराधना करो। भक्तवत्सल शिव तुम पर शीघ्र ही प्रसन्न हो जाएंगे।

Frequently Asked Questions

The chapter inaugurates the Kṛṣṇa–Upamanyu frame: Kṛṣṇa goes to Kailāsa to perform tapas for putrārtha and approaches the Śaiva sage Upamanyu; the theological argument embedded in the opening invocation asserts Śiva’s supremacy as guṇa-transcendent while still regulating cosmic creation and dissolution.

The guṇa-mapping (creator/rajas, dissolver/tamas) functions as a symbolic theology: it explains how the Absolute can appear as functional divinity without being limited by function, while Kailāsa signifies the axis of ascent where disciplined tapas and correct devotion become a gateway from worldly aims to liberative insight.

Śiva is highlighted primarily as Śaṃbhu/Maheśa/Giriśa—the supreme Lord of Kailāsa and the pūrṇa, amala reality beyond māyā and the guṇas; Gaurī/Umā is not yet narratively foregrounded in these sample verses, but the Saṃhitā’s framing implies her interpretive centrality for subsequent chapters.