Adhyaya 30
Satarudra SamhitaAdhyaya 3044 Verses

अवधूतेश्वरलीला (Avadhūteśvara-līlā) — Śiva Tests Indra’s Pride on the Way to Kailāsa

नंदीश्वर इंद्र (शक्र) की कथा सुनाते हैं। इंद्र अपने गुरु और देवसमूह के साथ शिव-दर्शन हेतु कैलास जाते हैं। उनके आगमन को जानकर शंकर उनकी अंतःवृत्ति परखने के लिए अवधूत-सा रूप धारण करते हैं—दिगंबर, भयानक तपस्वी, तेज से दहकता हुआ। वे मार्ग में खड़े होकर रास्ता रोक देते हैं और यात्रा को अधिकार-बोध व अहंकार की परीक्षा बना देते हैं। इंद्र गर्ववश उससे पूछता है—तुम कौन हो, कहाँ से आए, शिव यहाँ हैं या कहीं गए—और नहीं पहचानता कि वही शिव की लीला-मूर्ति है। संदेश यह है कि दर्शन पद-प्रतिष्ठा से नहीं, विनय, अप्रत्याशित रूप में पवित्रता की पहचान और अहं के क्षय से मिलता है।

Shlokas

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु त्वं ब्रह्मपुत्राद्यावतारं परमेशितुः । अवधूतेश्वराह्वं वै शक्रगर्वापहारकम्

नन्दीश्वर बोले—हे ब्रह्मपुत्र! परमेश्वर के उस अवतार का वर्णन सुनो, जो ‘अवधूतेश्वर’ कहलाता है और जो शक्र (इन्द्र) के गर्व का हरण करने वाला है।

Verse 2

शक्रः पुरा हि सगुरुः सर्वदेवसमन्वितः । दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासमगमन्मुने

हे मुने, प्राचीन काल में शक्र (इन्द्र) अपने गुरु सहित और समस्त देवताओं से युक्त होकर, ईश (शिव) के शुभ दर्शन के लिए कैलास गए।

Verse 3

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरस्तयोः । परीक्षितुं च तद्भावं स्वदर्शनरतात्मनोः

तब शंकर ने गुरु और इन्द्र के आगमन को जानकर उनकी ओर प्रस्थान किया। अपने दर्शन के आनन्द में निमग्न उन दोनों के अन्तर्भाव की परीक्षा करने की इच्छा से॥

Verse 4

अवधूतस्वरूपोऽभून्नानालीलाकरः प्रभुः । दिगंबरो महाभीमो ज्वलदग्निसमप्रभः

प्रभु अवधूत-स्वरूप हो गए—परन्तु स्वामी होकर भी अनेक लीलाएँ करने वाले। दिगम्बर, अत्यन्त भयानक, ज्वलते अग्नि के समान तेजस्वी॥

Verse 5

सोऽवधूतस्वरूपो हि मार्गमारुद्ध्य सद्गतिः । लंबमानपटः शंभुरतिष्ठच्छोभिताकृतिः

अवधूत-स्वरूप धारण कर शम्भु ने मार्ग रोक लिया; वही सच्ची सद्गति हैं। ढीले लटकते वस्त्रों सहित शिव वहाँ खड़े रहे—उनका स्वरूप ही दीप्तिमान था॥

Verse 6

अथ तौ गुरुशक्रौ च गच्छन्तौ शिव सन्निधिम् । अद्राष्टांपुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

तब गुरु और शक्र शिव के सन्निधि की ओर जाते हुए, मार्ग के मध्य एक अद्भुत आकृति वाले भयानक पुरुष को देखने लगे॥

Verse 7

अथ शक्रो मुनेऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः । पुरुषं तं स्वमार्गान्तः स्थितमज्ञाय शंकरम्

तब अपने अधिकार के मद से दुर्मद शक्र (इन्द्र) ने मुनि से प्रश्न किया, यह न जानकर कि अपने ही मार्ग के अंत में स्थित वह पुरुष स्वयं शंकर हैं।

Verse 8

शक्र उवाच । कस्त्वं दिगंबराकारावधूतः कुत आगतः । किन्नाम तव विख्यातं तत्त्वतो वद मेऽचिरम्

शक्र (इन्द्र) बोले—तुम कौन हो, दिगम्बर-रूप अवधूत? कहाँ से आए हो? तुम्हारा प्रसिद्ध नाम क्या है? सत्य बात शीघ्र मुझे बताओ।

Verse 9

स्वस्थाने संस्थितः शंभुः किम्वान्यत्र गतोऽधुना । दर्शनार्थं हि तस्याहं गच्छामि सगुरुस्सुरैः

क्या शम्भु अपने ही धाम में स्थित हैं, या अब कहीं और चले गए हैं? उनके दर्शन के लिए ही मैं गुरु सहित देवों के साथ जा रहा हूँ।

Verse 10

नन्दीश्वर उवाच । शक्रेणेत्थं स पृष्टश्च किंचिन्नोवाच पूरुषः । लीलागृहीतदेहस्स शङ्करो मदहा प्रभुः

नन्दीश्वर बोले—शक्र द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर भी उस पुरुष ने कुछ भी नहीं कहा। वह मद-हारी प्रभु शंकर थे, जिन्होंने लीला से देह धारण की थी।

Verse 11

शक्रः पुनरपृच्छत्तं नोवाच स दिगंबरः । अविज्ञातगतिश्शम्भुर्महाकौतुककारकः

शक्र ने फिर उससे पूछा, पर वह दिगम्बर कुछ भी न बोला। अविज्ञेय गति वाले शम्भु महान् कौतुक (अद्भुत) रचने में प्रवृत्त थे।

Verse 12

पुनः पुरन्दरोऽपृच्छ्त्त्रैलोक्याधिपतिस्स्वराट् । तूष्णीमास महायोगी महालीलाकरस्स वै

फिर त्रैलोक्याधिपति स्वराज् पुरन्दर (इन्द्र) ने पुनः प्रश्न किया; परन्तु महायोगी—महालीला के कर्ता भगवान् शिव—मौन ही रहे।

Verse 13

इत्थं पुनः पुनः पृष्टः शक्रेण स दिगम्बरः । नोवाच किंचिद्भगवाञ्शक्रदर्प्पजिघांसया

इस प्रकार शक्र (इन्द्र) द्वारा बार-बार पूछे जाने पर भी वह दिगम्बर भगवान्, इन्द्र के दर्प को दबाने और नष्ट करने की इच्छा से, कुछ भी नहीं बोले।

Verse 14

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्य्यगर्वितः । उवाच वचनं क्रोधात्तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

तब त्रैलोक्य के ऐश्वर्य के गर्व से मदोन्मत्त देवेश क्रोधित हो उठा और क्रोध में जटाधारी (शिव) को डाँटते हुए कठोर वचन बोला।

Verse 15

इन्द्र उवाच । पृच्छमानोऽपि रे मूढ नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

इन्द्र बोला—अरे मूढ़! पूछने पर भी तूने उत्तर नहीं दिया। इसलिए मैं वज्र से तुझे मारूँगा; रे दुष्टबुद्धि, तेरा रक्षक कौन है?

Verse 16

इत्युदीर्य्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् । हन्तुन्दिगम्बरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

ऐसा कहकर वज्रधारी इन्द्र ने क्रोध से उसकी ओर दृष्टि गड़ाई और दिगम्बर को मारने के लिए वज्र उठाकर प्रहार को उद्यत हुआ।

Verse 17

वज्रहस्तं च तं दृष्ट्वा शक्रं शीघ्रं सदाशिवः । चकार स्तम्भनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः

हाथ में वज्र उठाए हुए शक्र (इन्द्र) को देखकर सदाशिव ने तत्क्षण—शंकर ने उसके वज्रपात को स्तम्भित कर निष्फल कर दिया।

Verse 18

ततः स पुरुषः कुद्धः करालाक्षो भयंकरः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

तब वह पुरुष क्रुद्ध होकर—भयानक नेत्रों वाला, अत्यंत डरावना—तुरंत प्रज्वलित हो उठा, मानो अपने तेज से सब कुछ भस्म कर देगा।

Verse 19

बाहुप्रतिष्टम्भभुवा मन्युनान्तश्शचीपतिः । समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः

बाँहें जकड़ी हुईं, स्थिर कर दिए गए शचीपति इन्द्र क्रोध की ज्वाला से भोगी की भाँति दग्ध हो गया; मंत्र से उसका पराक्रम रुद्ध हो गया।

Verse 20

दृष्ट्वा वृहस्पतिस्त्वेनम्प्रज्वलन्तं स्वतेजसा । पुरुषं तं धियामास प्रणनाम हरं द्रुतम्

अपने ही तेज से प्रज्वलित उस परम पुरुष—हर—को देखकर बृहस्पति की बुद्धि श्रद्धा से स्थिर हो गई और उसने तत्क्षण शीघ्र ही प्रणाम किया।

Verse 21

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः । दण्डवत्कौ पुनर्नत्वा प्रभुं तुष्टाव भक्तितः

तब उदार बुद्धि वाले गुरु ने अंजलि बाँधकर, फिर दण्डवत् प्रणाम किया और भक्ति से प्रभु—परम स्वामी—की स्तुति की।

Verse 22

गुरुरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसन्नो भव गौरीश सर्वेश्वर नमोऽस्तु ते

गुरु ने कहा— हे देवों के देव महादेव, शरणागतों पर स्नेह करने वाले! हे गौरीश, हे सर्वेश्वर, प्रसन्न होइए; आपको नमस्कार है।

Verse 23

मायया मोहितास्सर्वे ब्रह्मविष्ण्वादयोपि ते । त्वां न जानन्ति तत्त्वेन जानन्ति त्वदनुग्रहात्

आपकी माया से सब मोहित हैं—ब्रह्मा, विष्णु आदि भी। वे आपको तत्त्वतः नहीं जानते; केवल आपकी अनुग्रह-कृपा से ही जानते हैं।

Verse 24

नन्दीश्वर उवाच । बृहस्पतिरिति स्तुत्वा स तदा शंकरम्प्रभुम् । पादयोः पातयामास तस्येशस्य पुरन्दरम्

नन्दीश्वर ने कहा— तब पुरन्दर (इन्द्र) ने ‘(आप) बृहस्पति हैं’ ऐसा कहकर प्रभु शंकर की स्तुति की और उस परमेश्वर के चरणों में गिर पड़ा।

Verse 25

ततस्तात सुराचार्य्यः कृताञ्जलिरुदारधीः । बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतः सुधीः

फिर, हे प्रिय, देवों के आचार्य बृहस्पति—उदार बुद्धि वाले—हाथ जोड़कर, विनय से झुककर, विवेकपूर्वक ये वचन बोले।

Verse 26

बृहस्पतिरुवाच । दीननाथ महादेव प्रणतन्तव पादयोः । समुद्धर च मां तत्त्वं क्रोधं न प्रणयं कुरु

बृहस्पति ने कहा— हे दीनों के नाथ महादेव, मैं आपके चरणों में प्रणत हूँ। मुझे उठाकर तत्त्व में स्थापित कीजिए; मुझ पर क्रोध न कीजिए।

Verse 27

तुष्टो भव महादेव पाहीन्द्रं शरणागतम् । वह्निरेष समायाति भालनेत्रसमुद्भवः

प्रसन्न होइए, हे महादेव; शरणागत इन्द्र की रक्षा कीजिए। यह अग्नि, जो आपके भाल-नेत्र से उत्पन्न हुई है, हमारी ओर बढ़ी आती है॥

Verse 28

नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यमवधूताकृतिः प्रभुः । उवाच करुणासिंधुर्विहसन्स सदूतिकृत्

नन्दीश्वर बोले—गुरु के वचन सुनकर अवधूत-रूप धारण किए प्रभु मंद-मंद मुस्कुराए। करुणा-सागर भगवान् फिर हितकारी दूत-भाव से बोले।

Verse 29

अवधूत उवाच । क्रोधाच्च निस्सृतन्तेजो धारयामि स्वनेत्रतः । कथं हि कंचुकीं सर्पस्संधत्ते चोज्ज्ञितां पुनः

अवधूत बोले—क्रोध से निकला हुआ तेज मैं अपने नेत्रों से रोक रहा हूँ। जो केंचुली सर्प ने छोड़ दी, उसे वह फिर कैसे धारण कर सकता है?

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां नन्दी श्वरसनत्कुमारसंवादे अवधूतेश्वरशिवावतारचरित्रवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण के तृतीय ग्रंथ शतरुद्रसंहिता में नंदीश्वर–सनत्कुमार संवाद के अंतर्गत ‘अवधूतेश्वर शिवावतार के चरित्र-वर्णन’ नामक त्रिंश अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 31

बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन्भक्ता अनुकम्प्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति स्वं सत्यं कुरु शंकर

बृहस्पति बोले—“हे देव, हे भगवन्! आपके भक्त सदा करुणा के पात्र हैं। ‘भक्तवत्सल’ नाम से जो आपकी कीर्ति है, हे शंकर, उसे सत्य कर दीजिए।”

Verse 32

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि । उद्धर्ता सर्वभक्तानां समुद्धर पुरन्दरम्

हे देवेश! अपनी अत्यन्त उग्र दिव्य तेजशक्ति को अन्यत्र प्रवृत्त करना आपको शोभा देता है। आप सब भक्तों के उद्धारक हैं; अतः पुरन्दर (इन्द्र) का उद्धार कीजिए।

Verse 33

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यम्प्रणतार्तिहा

नन्दीश्वर बोले—गुरु द्वारा ऐसा कहे जाने पर भक्तवत्सल नाम से प्रसिद्ध रुद्र ने प्रसन्न हृदय से उत्तर दिया। वे देवों द्वारा पूज्य हैं और शरणागतों के दुःख हरने वाले हैं।

Verse 34

रुद्र उवाच । प्रीतस्तेहं सुराचार्य्य ददामि वरमुत्तमम् । इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथाम्व्रज

रुद्र बोले—हे देवों के आचार्य, मैं तुम पर प्रसन्न हूँ; मैं तुम्हें उत्तम वर देता हूँ। इन्द्र को जीवन देने के कारण तुम ‘जीव’ नाम से प्रसिद्धि को प्राप्त हो।

Verse 35

समुद्भूतोऽनलो योयं भालनेत्रात्सुरा सहः । एनन्त्यक्ष्याम्यहं दूरे यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

“हे देवो, प्रभु के ललाट-नेत्र से यह प्रचण्ड अग्नि उत्पन्न हुई है। मैं इसे दूर हटा दूँगा, ताकि यह इन्द्र को तनिक भी पीड़ा न दे।”

Verse 36

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा स करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रसमुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणाम्भसि

नन्दीश्वर बोले—यह कहकर उसने अपने हाथ में अपना अद्भुत अग्निरूप तेज धारण किया, जो (भगवान् के) ललाट-नेत्र से उत्पन्न था, और उसे खारे जल में फेंक दिया।

Verse 37

अथो शिवस्य तत्तेजो भालनेत्रसमुद्भवम् । क्षिप्तं च लवणाम्भोधौ सद्यो बालो बभूव ह

तब भगवान् शिव का वह तेज, जो ललाट-नेत्र से उत्पन्न था, खारे समुद्र में फेंका गया; और वह तुरंत ही एक बालक बन गया।

Verse 38

स जलन्धरनामाभूत्सिन्धुपुत्रोऽसुरेश्वरः । तं जघान महेशानो देवप्रार्थनया प्रभुः

वह ‘जलन्धर’ नाम से प्रसिद्ध हुआ—सिन्धु का पुत्र और असुरों में अधिपति। देवताओं की प्रार्थना पर प्रभु महेशान ने उसका वध किया।

Verse 39

इत्थं कृत्वा सुचरितं शंकरो लोकशंकरः । अवधूतस्वरूपेण ततश्चान्तर्हितोऽभवत्

इस प्रकार यह उत्तम कार्य करके लोकों के कल्याणकर्ता शंकर, फिर अवधूत-स्वरूप धारण कर, अंतर्धान हो गए।

Verse 40

बभूवुः सकला देवाः सुखिनश्चातिनिर्भयाः । गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

तब समस्त देवता हर्षित हो गए और पूर्णतः निर्भय हो गए। तथा गुरु (बृहस्पति) और शक्र (इन्द्र) भी भय से मुक्त होकर परम सुख को प्राप्त हुए।

Verse 41

यदर्थे गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य तौ । कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

जिसके दर्शन के लिए वे चले थे, उसी के दर्शन पाकर देवगुरु बृहस्पति और इन्द्र कृतार्थ हो गए और आनंदपूर्वक अपने धाम लौट गए।

Verse 42

अवधूतेश्वराह्वोऽवतारस्ते कथितो मया । परमेशस्य परमानन्ददः खलदण्डदः

मैंने तुम्हें ‘अवधूतेश्वर’ नामक उस अवतार का वर्णन किया है—जो साक्षात् परमेश्वर का स्वरूप है, भक्तों को परम आनन्द देता है और दुष्टों को दण्ड देता है।

Verse 43

इदमाख्यानमनघं यशस्यं स्वर्ग्यमेव च । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्

यह आख्यान निष्पाप, यश देने वाला और स्वर्गप्रद है। यह दिव्य कथा भोग और मोक्ष दोनों देती है तथा समस्त धर्मसम्मत कामनाओं का फल प्रदान करती है।

Verse 44

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोन्ते शिवगतिं लभेत्

जो एकाग्र चित्त से नित्य इस पावन उपदेश को सुनता है या दूसरों को सुनवाता है, वह इस लोक में समस्त सुख भोगकर अंत में शिव-गति को प्राप्त होता है।

Frequently Asked Questions

The chapter presents Śiva’s Avadhūteśvara-līlā: Indra, arriving for darśana with his guru and the devas, is stopped by a terrifying digambara ascetic who is actually Śiva in disguise. The theological argument is that divine proximity cannot be claimed by celestial rank; it is conditioned by inner disposition.

The avadhūta form signifies radical transcendence of social markers and institutional authority: Śiva appears outside the grammar of prestige so that the seeker’s perception is purified. The ‘obstruction’ on the road functions as a mirror for ego—forcing recognition that the sacred may appear as the marginal, the frightening, or the unclassifiable.

Śiva is highlighted as ‘Avadhūteśvara’—Śaṅkara adopting an avadhūta-like, awe-inspiring digambara embodiment (līlā-gṛhīta-deha) explicitly aimed at removing Śakra’s arrogance (śakra-garva-apahāraka).