Adhyaya 13
Satarudra SamhitaAdhyaya 1364 Verses

Viśvānara-Gṛhapati Upākhyāna — Śivasya Agni-gṛhe Avatāraḥ (The Account of Viśvānara Gṛhapati and Śiva’s Descent into the House of Fire)

अध्याय 13 में नन्दीश्वर ब्रह्मसुत से संवाद करते हुए विश्वानर ‘गृहपति’ का उपाख्यान सुनाते हैं। विश्वानर नर्मदा-तट के नर्मपुर में रहने वाले, शाण्डिल्य-गोत्र के, शास्त्रज्ञ, शैवाचार में निपुण और ब्रह्मचर्य-नियमों में दृढ़ आदर्श गृहस्थ-ऋषि बताए गए हैं। इसमें गृहस्थ-धर्म की मर्यादा—अग्नि-सेवा, पञ्चयज्ञ, षट्कर्म, तथा देव-ऋण, पितृ-ऋण और अतिथि-ऋण—का निरूपण है। आगे पत्नी शुचिष्मती ‘आपकी कृपा से गृहसुख पूर्ण हुए’ कहकर गृहस्थों के लिए जो उचित हो, वही मांगती है; इसी से शिव का अनुग्रह प्रकट होता है और वे गृह्य-अग्नि के घर में अवतार लेते हैं। अध्याय का रहस्य यह है कि अग्नि में कर्म और भक्ति का संगम है, जहाँ संयमित गृहस्थ-जीवन में भी शिव का साक्षात्कार संभव है।

Shlokas

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु ब्रह्मसुत प्रीत्या चरितं शशिमौलिनः । सोऽवतीर्णो यथा प्रीत्या विश्वानरगृहे शिवः

नन्दीश्वर बोले—हे ब्रह्मा-पुत्र, प्रेम-भक्ति से शशिमौलि भगवान् का पावन चरित सुनो। सुनो, कैसे शिव ने प्रसन्न होकर कृपा से विश्वानर के गृह में अवतार लिया।

Verse 2

नाम्ना गृहपतिः सोऽभूदग्निलोकपतिर्मुने । अग्निरूपस्तेजसश्च सर्व्वात्मा परमः प्रभुः

हे मुनि, वह ‘गृहपति’ नाम से प्रसिद्ध हुआ, अग्निलोक का स्वामी। वह अग्निरूप, तेजोमय—समस्त प्राणियों का अन्तरात्मा, परम प्रभु है।

Verse 3

नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरे पुरा । पुरारिभक्तः पुण्यात्मा भवद्विश्वानरो मुनिः

पूर्वकाल में नर्मदा के रमणीय तट पर, नर्मपुर नामक नगर में, त्रिपुरारि शिव के भक्त, पुण्यात्मा मुनि विश्वानर—जो तुम्हारा ही पूर्व अवतार था—निवास करता था।

Verse 4

ब्रह्मचर्य्याश्रमे निष्ठो ब्रह्मयज्ञरतस्सदा । शाण्डिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजो निधिर्व्वशी

वह ब्रह्मचर्य-आश्रम में दृढ़ स्थित था और सदा ब्रह्मयज्ञ (वेदाध्ययन व जप) में रत रहता था। शाण्डिल्य गोत्र का, आचरण से शुद्ध, ब्रह्मतेज का निधि और इन्द्रियों का स्वामी था।

Verse 5

विज्ञाताखिलशास्त्रार्थस्सदाचाररतस्सदा । शैवाचारप्रवीणोऽति लौकिकाचारविद्वरः

वह समस्त शास्त्रों के अर्थ को जानने वाला और सदा सदाचार में रत था। शैव-आचार में अत्यन्त प्रवीण तथा लौकिक मर्यादा के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ था।

Verse 6

चित्ते विचार्य्य गृहिणीगुणान्विश्वानरः शुभान् । उदुवाह विधानेन स्वोचितां कालकन्यकाम्

उसने मन में गृहस्थ के योग्य शुभ गुणों पर विचार करके, विधिपूर्वक अपने अनुरूप कालकन्या से विवाह किया।

Verse 7

अग्निशुश्रूषणरतः पञ्चयज्ञपरायणः । षट्कर्मनिरतो नित्यं देवपित्रतिथिप्रियः

वह अग्नि की शुश्रूषा में रत, पञ्चमहायज्ञों में परायण, नित्य षट्कर्मों में निरत, तथा देवों, पितरों और अतिथियों को प्रिय था।

Verse 8

एवम्बहुतिथे काले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्य्या शुचिष्मती नाम भर्तारम्प्राह सुव्रता

इस प्रकार उस ज्येष्ठ पुत्र के जीवन में बहुत दिन बीत जाने पर, उसकी सुव्रता पत्नी—शुचिष्मती नाम वाली—ने अपने पति से कहा।

Verse 9

नाथ भोगा मया सर्वे भुक्ता वै त्वत्प्रसादतः । स्त्रीणां समुचिता ये स्युस्त्वां समेत्य मुदावहाः

हे नाथ, आपकी कृपा से मैंने सभी भोगों का अनुभव किया है। स्त्रियों के लिए जो सुख उचित हैं, वे आपको पाकर ही वास्तव में आनंददायक होते हैं।

Verse 10

एवम्मे प्रार्थितन्नाथ चिराय हृदि संस्थितम् । गृहस्थानां समुचितं त्वमेतद्दातुमर्हसि

हे नाथ, यही मेरी प्रार्थना है जो लंबे समय से मेरे हृदय में थी। आप इसे देने के योग्य हैं—वह प्रदान करें जो गृहस्थों के लिए वास्तव में उचित है।

Verse 11

विश्वानर उवाच । किमदेयं हि सुश्रोणि तव प्रियहितैषिणी । तत्प्रार्थय महाभागे प्रयच्छाम्यविलम्बितम्

विश्वानर ने कहा: हे सुश्रोणि, तुम्हारे लिए क्या अदेय है, क्योंकि मैं तुम्हारा प्रिय और हित चाहता हूँ? इसलिए, हे महाभागे, मांगो—मैं तुम्हें बिना विलंब के प्रदान करूँगा।

Verse 12

महेशितुः प्रसादेन मम किञ्चिन्न दुर्लभम् । इहामुत्र च कल्याणि सर्वकल्याणकारिणः

महेश के प्रसाद से मेरे लिए कुछ भी दुर्लभ नहीं है। हे कल्याणी, वे जो सभी कल्याणों के स्रोत हैं, इस लोक और परलोक दोनों में कल्याण प्रदान करते हैं।

Verse 13

नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य वचः पत्युस्तस्य सा पतिदेवता । उवाच हृष्यद्वदना करौ बद्ध्वा विनीतिका

नन्दीश्वर ने कहा: अपने पति के वचनों को सुनकर, वह पतिव्रता स्त्री—जिसका मुख हर्ष से प्रफुल्लित था—हाथ जोड़कर विनम्रतापूर्वक बोली।

Verse 14

शुचिष्मत्युवाच । वरयोग्यास्मि चेन्नाथ यदि देयो वरो मम । महेशसदृशम्पुत्रन्देहि नान्यं वरं वृणे

शुचिष्मती बोली—हे नाथ! यदि मैं वर के योग्य हूँ और यदि मुझे वर देना हो, तो मुझे महेश (शिव) के समान पुत्र दीजिए। मैं कोई दूसरा वर नहीं चाहती।

Verse 15

नन्दीश्वर उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्स शुचिव्रतः । क्षणं समाधिमाधाय हृद्येतत्समचिन्तयत्

नन्दीश्वर बोले—उसके वचन सुनकर वह शुचिव्रत ब्राह्मण क्षणभर के लिए समाधि में प्रविष्ट हुआ और हृदय में इस विषय पर गहन विचार करने लगा।

Verse 16

अहो किं मे तया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम् । मनोरथपथाद्दूरमस्तु वा स हि सर्व्वकृत्

अहो! उस तन्वी ने मुझसे क्या माँगा है—क्या यह अत्यन्त दुर्लभ है? यह साधारण मनोरथ के पथ से परे ही सही; क्योंकि वह (शिव) सर्वकर्ता है।

Verse 17

तेनैवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शम्भुना । व्याहृतं कोऽन्यथा कर्त्तुमु त्सहेत भवेदिदम्

शम्भु स्वयं उसके मुख में वाणी-स्वरूप होकर स्थित थे; उसी ने यह वचन उच्चारित किया। इसे अन्यथा कौन कर सकता है, या भिन्न प्रकार से कौन कह सकता है?

Verse 18

नन्दीश्वर उवाच । इति सञ्चिंत्य स मुनिर्विश्वानर उदारधीः । ततः प्रोवाच ताम्पत्नीमेकपत्नीव्रते स्थितः

नन्दीश्वर बोले—इस प्रकार विचार करके उदारबुद्धि मुनि विश्वानर, जो एकपत्नी-व्रत में स्थित थे, तब अपनी पत्नी से बोले।

Verse 19

नन्दीश्वर उवाच । इत्थमाश्वास्य ताम्पत्नीञ्जगाम तपसे मुनिः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोऽधि तिष्ठति

नन्दीश्वर बोले—इस प्रकार पत्नी को आश्वस्त करके मुनि तपस्या के लिए चल पड़े, उस स्थान की ओर जहाँ साक्षात् काशीनाथ विश्वेश्वर विराजते हैं।

Verse 20

प्राप्य वाराणसीं तूर्णं दृष्ट्वा ताम्मणिकर्णिकाम् । तत्याज तापत्रितयमपि जन्मशतार्जितम्

शीघ्र वाराणसी पहुँचकर और मणिकर्णिका का दर्शन करके, उसने जन्म-जन्मांतरों के सैकड़ों जन्मों से संचित त्रिविध ताप को भी त्याग दिया।

Verse 21

दृष्ट्वा सर्वाणि लिंगानि विश्वेशप्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुण्डेषु वापीकूपसरस्सु च

विश्वेश आदि समस्त पवित्र लिंगों के दर्शन करके तथा सभी कुंडों, बावड़ियों, कुओं और सरोवरों में स्नान करके भक्त शुद्ध हो जाता है और शिव की अनुग्रहपूर्ण पूजा के योग्य बनता है।

Verse 22

नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीं शर्वां प्रणम्य च । सम्पूज्य कालराजञ्च भैरवम्पापभक्षणम्

समस्त विनायकों को नमस्कार करके, गौरी और शर्व (शिव) को प्रणाम करके, उसने विधिपूर्वक कालराज और पापभक्षक भैरव की भी पूजा की।

Verse 23

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवम्परितोष्य च

दण्डनायक आदि प्रमुख गणों की यत्नपूर्वक स्तुति करके, तथा आदिकेशव आदि के साथ केशव (विष्णु) को भी प्रसन्न करके, वह आगे भक्ति में प्रवृत्त हुआ।

Verse 24

लोकार्कमुखसूर्यांश्च प्रणम्य स पुनःपुनः । कृत्वा च पिण्डदानानि सर्वतीर्थेष्वतन्द्रितः

वह लोकों के मुखस्वरूप सूर्य को बार-बार प्रणाम करके, और कभी आलस्य न करके, समस्त तीर्थों में पिण्डदान करता रहा।

Verse 25

सहस्रभोजनाद्यैश्च मुनीन्विप्रान्प्रतर्प्य च । महापूजोपचारैश्च लिंगान्यभ्यर्च्य भक्तितः

हज़ारों भोजनों आदि से मुनियों और ब्राह्मणों को तृप्त करके, फिर महापूजा के उपचारों द्वारा भक्तिभाव से शिवलिंगों की अर्चना करे।

Verse 26

असकृच्चिन्तयामास किं लिंगं क्षिप्रसिद्धिदम् । यत्र निश्चलतामेति तपस्तनयकाम्यया

वह बार-बार विचार करने लगा—“कौन-सा लिंग शीघ्र सिद्धि देने वाला है, जिसकी पूजा से पुत्र-प्राप्ति की तपस्या में अचल स्थिरता आ जाए?”

Verse 27

क्षणं विचार्य्य स मुनिरिति विश्वानरस्सुधीः । क्षिप्रम्पुत्रप्रदं लिंगं वीरेशम्प्रशशंस ह

क्षणभर विचार करके उस बुद्धिमान मुनि विश्वानर ने ‘वीरेश’ की प्रशंसा की—“यह लिंग शीघ्र पुत्र देने वाला है।”

Verse 28

असंख्यातास्सहस्राणि सिद्धाः सिद्धिं गतास्ततः । सिद्धलिंगमिति ख्यातन्तस्माद्वीरेश्वरम्परम्

वहाँ असंख्य सहस्र सिद्धों ने परम सिद्धि प्राप्त की। इसलिए वह लिंग ‘सिद्धलिंग’ के नाम से प्रसिद्ध हुआ, और उसी कारण वह परम ‘वीरेश्वर’ कहलाया।

Verse 29

वीरेश्वरम्महालिंगमब्दमभ्यर्च्य भक्तितः । आयुर्मनोरथं सर्वं पुत्रादिकमनेकशः

जो भक्तिभाव से एक वर्ष तक ‘वीरेश्वर’ नामक महालिंग की पूजा करता है, वह दीर्घायु, सभी मनोरथों की सिद्धि तथा पुत्र आदि अनेक कल्याण प्राप्त करता है।

Verse 30

अहमप्यत्र वीरेशं समाराध्य त्रिकालताः । आशु पुत्रमवाप्स्यामि यथाभिलषितं स्त्रिया

मैं भी यहाँ त्रिकाल में वीरेश का आराधन करूँगी; तब शीघ्र ही स्त्री की अभिलाषा के अनुसार मनोवांछित पुत्र प्राप्त करूँगी।

Verse 31

नन्दीश्वर उवाच । इति कृत्वा मतिन्धीरो विप्रो विश्वानरः कृती । चन्द्रकूपजले स्नात्वा जग्राह नियमं व्रती

नन्दीश्वर बोले—ऐसा करके धैर्यवान्, समर्थ ब्राह्मण विश्वानर ने चन्द्रकूप के जल में स्नान किया और व्रती होकर नियम का ग्रहण किया।

Verse 32

एकाहारोऽभवन्मासं मासं नक्ताशनोऽभवत् । अयाचिताशनो मासम्मासन्त्यक्ताशनः पुनः

एक मास वह एक बार भोजन करता रहा; दूसरे मास केवल रात्रि में भोजन करता रहा। एक मास बिना माँगे मिले अन्न पर रहा, और फिर एक मास उसने भोजन का पूर्ण त्याग किया।

Verse 33

पयोव्रतोऽभवन्मासम्मासम्मासं शाक फलाशनः । मासम्मुष्टितिलाहारो मासं पानीयभोजनः

उसने एक मास तक पयोव्रत किया; अगले मास शाक और फल ही खाए। फिर एक मास मुट्ठी भर तिल पर रहा, और उसके बाद एक मास केवल जल को ही आहार बनाया।

Verse 34

पञ्चगव्याशनो मासम्मासञ्चान्द्रायणव्रती । मासं कुशाग्रजलभुग्मासं श्वसनभक्षणः

एक मास वह पञ्चगव्य का आहार करता रहा; अगले मास उसने चान्द्रायण व्रत किया। एक मास कुशाग्र से लिया हुआ जल पीकर रहा, और एक मास केवल श्वास (वायु) पर ही जीवित रहा।

Verse 35

एवमब्दमितं कालन्तताप स तपोऽद्भुतम् । त्रिकालमर्चयद्भक्त्या वीरेशं लिङ्गमुत्तमम्

इस प्रकार वर्षों की नियत अवधि तक उसने अद्भुत तप किया; और भक्ति सहित प्रतिदिन त्रिकाल में उत्तम वीरेश-लिङ्ग का पूजन करता रहा।

Verse 36

अथ त्रयोदशे मासि स्नात्वा त्रिपथगाम्भसि । प्रत्यूष एव वीरेशं यावदायाति स द्विजः

फिर तेरहवें मास में त्रिपथगा (गङ्गा) के जल में स्नान करके वह द्विज प्रातःकाल ही वीरेश (भगवान् शिव) के पास आया और उनके आगमन तक वहीं ठहरा रहा।

Verse 37

तावद्विलोकयाञ्चक्रे मध्ये लिंगन्तपोधनः । विभूतिभूषणम्बालमष्टवर्षाकृतिं शिशुम्

तब लिङ्ग में तन्मय वह तपोधन बीच में देखने लगा; और उसने वहीं विभूति को भूषण बनाए हुए, आठ वर्ष के समान रूप वाला एक निष्पाप बालक-शिशु देखा।

Verse 38

आकर्णायतनेत्रञ्च सुरक्तदशनच्छदम् । चारुपिंगजटामौलि न्नग्नप्रहसिताननम्

उनकी आँखें कानों तक फैली थीं; होंठ और दाँत गहरे लाल दीप्त थे। सुन्दर पिंगल जटाओं का मुकुट धारण किए, उनका निर्विघ्न नग्न मुख उज्ज्वल हास से चमक रहा था।

Verse 39

शैशवोचितनेपथ्यधारिणञ्चितिधारिणम् । पठन्तं श्रुतिसूक्तानि हसन्तं च स्वलीलया

वे उन्हें बाल्यावस्था के अनुरूप अलंकार धारण किए, शिखा धारण किए, वेदों के श्रुति-सूक्त पढ़ते हुए और अपनी दिव्य लीला से क्रीड़ापूर्वक हँसते हुए देखते रहे।

Verse 40

तमालोक्य मुदम्प्राप्य रोमकञ्चुकितो मुनिः । प्रोच्चचार हृदालापान्नमोस्त्विति पुनः पुनः

उन्हें देखकर मुनि आनंद से भर गए; उनके शरीर में रोमांच छा गया। हृदय की गहराई से वे बार-बार बोले—“आपको नमस्कार, आपको नमस्कार।”

Verse 41

अभिलाषप्रदैः पद्यैरष्टभिर्बालरूपिणम् । तुष्टाव परमानन्दं शंभुं विश्वानरः कृती

आठ अभिलाषा-प्रद पद्यों द्वारा, बालरूप धारण किए परमानंदस्वरूप शंभु की, कृतकर्मा विश्वानर ने स्तुति की।

Verse 42

विश्वानर उवाच । एकम्ब्रह्मैवाद्वितीयं समस्तं सत्यंसत्यं नेह नानास्ति किञ्चित् । एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे तस्मादेकन्त्वाम्प्रपद्ये महेशम्

विश्वानर बोले—यह समस्त जगत् एक ही अद्वितीय ब्रह्म है; सत्य, सत्य ही है—यहाँ किंचित् भी नाना-भाव नहीं। एक रुद्र ही स्थित हैं, दूसरा नहीं; इसलिए, हे महेश, मैं एकमात्र आप की शरण लेता हूँ।

Verse 43

कर्ता हर्त्ता त्वं हि सर्वस्य शम्भो नानारूपेष्वेकरूपोऽप्यरूपः । यद्वत्प्रत्यग्धर्म एकोऽप्यनेकस्तस्मान्नान्यन्त्वां विनेशम्प्रपद्ये

हे शम्भो! समस्त जगत् के कर्ता और संहर्ता तुम ही हो। अनेक रूपों में प्रकट होकर भी तुम एक ही हो, और फिर भी रूपातीत हो। जैसे एक ही अन्तरात्म-धर्म कार्यभेद से अनेक कहा जाता है, वैसे ही तुम एक तत्त्व हो। इसलिए, हे ईश्वर! तुम्हारे सिवा मैं किसी अन्य शरण को नहीं मानता।

Verse 44

रज्जो सर्पश्शुक्तिकायां च रौप्यं नैरः पूरस्तन्मृगाख्ये मरीचौ । यद्यत्सद्वद्विष्वगेव प्रपञ्चो यस्मिञ्ज्ञाते तम्प्रपद्ये महेशम्

जैसे रस्सी में सर्प का भ्रम, सीप में चाँदी का भ्रम, मृगतृष्णा में जल का भ्रम और आकाश-नगर का भ्रम होता है—वैसे ही यह समस्त प्रपञ्च सर्वत्र सत्य-सा प्रतीत होता है। जिसके तत्त्वज्ञान से यह मोह जाना और निवृत्त हो जाता है, उस महेश्वर की मैं शरण लेता हूँ।

Verse 45

तोये शैत्यं दाहकत्वं च वह्नौ तापो भानौ शीतभानौ प्रसादः । पुष्पे गन्धो दुग्धमध्येऽपि सर्पिर्यत्तच्छंभो त्वं ततस्त्वाम्प्रपद्ये

जल में शीतलता, अग्नि में दाहक शक्ति, सूर्य में ताप, चन्द्र में शान्त प्रसाद; पुष्प में सुगन्ध, और दूध के भीतर छिपा घृत—जो वह अन्तरसार है, हे शम्भो, वही तुम हो। इसलिए मैं तुम्हारी शरण लेता हूँ।

Verse 46

शब्दं गृह्णास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रस्यप्राणस्त्वं त्र्यंघ्रिरायासि दूरात् । त्र्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोऽप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वाम्प्रपद्ये

तुम बिना कानों के भी शब्द को ग्रहण करते हो; बिना प्राण के भी गन्ध को जानते हो; तीन पगों से भी दूर से आ पहुँचते हो। तीन नेत्रों से देखते हो; जिह्वा के बिना भी रस को जानते हो। तुम्हें पूर्णतः कौन जान सकता है? इसलिए मैं तुम्हारी शरण लेता हूँ।

Verse 47

नो वेद त्वामीश साक्षाद्धि वेदो नो वा विष्णुर्नो विधाताखिलस्य । नो योगीन्द्रानेन्द्रमुख्याश्च देवा भक्तो वेदस्त्वामतस्त्वाम्प्रपद्ये

हे ईश! वेद भी तुम्हें प्रत्यक्ष नहीं जानता; न विष्णु, न जगत् के विधाता ब्रह्मा। न योगियों के अधिपति, न इन्द्र आदि प्रमुख देव तुम्हें समझ पाते हैं। तुम भक्ति से ही जाने जाते हो; इसलिए मैं तुम्हारी शरण लेता हूँ।

Verse 48

नो ते गोत्रं नो सजन्मापि नाशो नो वा रूपं नैव शीलन्न देशः । इत्थम्भूतोऽपीश्वरस्त्वं त्रिलोक्यास्सर्वान्कामान्पूरयेस्त्वं भजे त्वाम्

न आपका कोई गोत्र है, न निश्चित जन्म; न आपके लिए नाश है। न आपका कोई सीमित रूप, न लौकिक शील, न कोई बँधा हुआ धाम। ऐसे निर्गुण होकर भी आप त्रिलोक के ईश्वर हैं, सब कामनाएँ पूर्ण करते हैं; इसलिए मैं आपको भजता हूँ।

Verse 49

त्वत्तस्सर्वं त्वं हि सर्वं स्मरारे त्वं गौरीशस्त्वं च नग्नोऽतिशान्तः । त्वं वै वृद्धस्त्वं युवा त्वं च बालस्तत्त्वं यत्किं नान्यतस्त्वां नतोऽहम्

आपसे ही सब उत्पन्न होता है; वास्तव में आप ही सब हैं, हे स्मर-शत्रु। आप गौरी के ईश्वर हैं, और आप दिगम्बर, परम शान्त हैं। आप ही वृद्ध हैं, आप ही युवा, आप ही बालक; जो कुछ भी तत्त्व है, वह आप ही हैं। आपके सिवा कोई अन्य नहीं; मैं आपको प्रणाम करता हूँ।

Verse 50

नन्दीश्वर उवाच । स्तुत्वेति विप्रो निपपात भूमौ संबद्धपाणिर्भवतीह यावत् । तावत्स बालोऽरिबलवृद्धवृद्धः प्रोवाच भूदेवमतीव हृष्टः

नन्दीश्वर बोले—“मैं स्तुति करूँगा” ऐसा कहकर वह ब्राह्मण हाथ जोड़कर भूमि पर गिर पड़ा। उसी क्षण वह बालक, शत्रुबल को जीतने वाली अद्भुत शक्ति से परिपूर्ण, अत्यन्त प्रसन्न होकर उस भूदेव से बोला।

Verse 51

बाल उवाच । विश्वानर मुनिश्रेष्ठ भूदेवाहं त्वयाद्य वै । तोषितस्सुप्रसन्नात्मा वृणीष्व वरमुत्तमम्

बालक बोला—हे विश्वानर, मुनियों में श्रेष्ठ! आज मैं तुम्हारे लिए ही भूदेव हूँ। तुष्ट और पूर्ण प्रसन्नचित्त होकर, तुम सर्वोत्तम वर माँगो।

Verse 52

तत उत्थाय हृष्टात्मा सुनिर्विश्वानरः कृती । प्रत्यब्रवीन्मुनिश्रेष्ठः शंकरम्बालरूपिणम्

तब प्रसन्नचित्त होकर वह कृतार्थ मुनि सुनिर्विश्वानर उठ खड़ा हुआ और बालरूप धारण किए शंकर से प्रत्युत्तर में बोला।

Verse 53

विश्वानर उवाच । महेश्वर किमज्ञातं सर्वज्ञस्य तव प्रभो । सर्वान्तरात्मा भगवाच्छर्वस्सर्व्वप्रदो भवान्

विश्वानर ने कहा—हे महेश्वर, हे प्रभो! सर्वज्ञ आपके लिए क्या अज्ञात हो सकता है? आप सबके अंतरात्मा हैं। हे भगवन् शर्व, आप ही सब कुछ देने वाले हैं।

Verse 54

याच्ञाम्प्रति नियुक्तम्मां किं ब्रूषे दैन्यकारिणीम् । इति ज्ञात्वा महेशान यथेच्छसि तथा कुरु

याचना के लिए मुझे नियुक्त करके आप मुझसे दीनता उत्पन्न करने वाले वचन क्यों कहते हैं? हे महेशान, यह जानकर अब जैसा आपको उचित लगे वैसा ही कीजिए।

Verse 55

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवो विश्वानरस्य हि । शुचिश्शुचिव्रतस्याथ शुचिस्मित्वाब्रवीच्छिशुः

नन्दीश्वर ने कहा—उस शुद्ध और पवित्र-व्रतधारी देव विश्वानर के वचन सुनकर, वह पवित्र बालक मंद मुस्कान के साथ बोला।

Verse 56

त्वया शुचे शुचिष्मत्यां योऽभिलाषः कृतो हृदि । अचिरेणैव कालेन स भविष्यत्यसंशयम्

हे शुचि, हे शुचिष्मती! तुम्हारे हृदय में जो अभिलाषा उत्पन्न हुई है, वह निश्चय ही शीघ्र ही पूर्ण होगी—इसमें संदेह नहीं।

Verse 57

तव पुत्रत्वमेष्यामि शुचिष्मत्यां महामते । ख्यातो गृहपतिर्नाम्ना शुचिस्सर्व्वामरप्रियः

हे महामति! मैं शुचिष्मती के गर्भ से तुम्हारा पुत्र बनूँगा। मैं ‘गृहपति’ नाम से प्रसिद्ध होऊँगा—शुचि, जो समस्त देवों का प्रिय होगा।

Verse 58

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । अब्दत्रिकालपठनात्कामदं शिवसन्निधौ

यह पवित्र ‘अभिलाषाष्टक’ स्तोत्र आपने ही कहा है। एक वर्ष तक त्रिकाल पाठ करने से यह भगवान शिव की सन्निधि में मनोवांछित फल देने वाला होता है।

Verse 59

एतत्स्तोत्रप्रपठनं पुत्रपौत्रधनप्रदम् । सर्व्वशान्तिकरश्चापि सर्व्वापत्तिविनाशनम्

इस स्तोत्र का पाठ पुत्र, पौत्र और धन प्रदान करता है। यह सर्वशांति करने वाला तथा समस्त आपत्तियों का नाश करने वाला भी है।

Verse 60

स्वर्गापवर्गसम्पत्तिकारकन्नात्र संशयः । सर्व्वस्तोत्रसमं ह्येतत्सर्व्वकामप्रदं सदा

यह स्वर्ग और अपवर्ग (मोक्ष) की सिद्धि देने वाला है—इसमें संदेह नहीं। यह समस्त स्तोत्रों के तुल्य है और सदा सभी कामनाएँ पूर्ण करता है।

Verse 61

प्रातरुत्थाय सुस्नातो लिंगमभ्यर्च्य शाम्भवम् । वर्षं जपन्निदं स्तोत्रमपुत्रः पुत्रवान्भवेत्

प्रातः उठकर, भलीभाँति स्नान करके और शांभव लिंग की पूजा करके, जो अपुत्र पुरुष एक वर्ष तक इस स्तोत्र का जप करता है, वह पुत्रवान हो जाता है।

Verse 62

अभिलाषाष्टकमिदन्न देयं यस्य कस्यचित् । गोपनीयं प्रयत्नेन महावन्ध्याप्रसूतिकृत्

यह ‘अभिलाषाष्टक’ किसी को भी नहीं देना चाहिए। इसे प्रयत्नपूर्वक गोपनीय रखना चाहिए, क्योंकि यह महावन्ध्या में भी प्रसूति-फल कराने वाला कहा गया है।

Verse 63

स्त्रिया वा पुरुषेणापि नियमाल्लिंगसन्निधौ । अब्दजप्तमिदं स्तोत्रम्पुत्रदन्नात्र संशयः

स्त्री हो या पुरुष—नियमपूर्वक शिवलिंग के सान्निध्य में इस स्तोत्र का एक वर्ष तक जप करने से पुत्र की प्राप्ति होती है; इसमें संशय नहीं।

Verse 64

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वान्तर्दधे शम्भुर्बालरूपः सतां गतिः । सोऽपि विश्वानरो विप्रो हृष्टात्मा स्वगृहं ययौ

नन्दीश्वर बोले—ऐसा कहकर बालरूप धारण किए हुए शम्भु, जो सत्पुरुषों की परम गति हैं, अंतर्धान हो गए। और वह ब्राह्मण विश्वानर भी हर्षित हृदय से अपने घर लौट गया।

Frequently Asked Questions

Nandīśvara narrates how Śiva (Śaśimauli) descends (avatīrṇa) into the context of Viśvānara Gṛhapati—an agni-centered exemplary householder—thereby arguing that Śiva’s grace is accessible through disciplined domestic ritual life, not only through renunciation.

Agni functions as a double symbol: the external sacrificial fire maintained by the gṛhastha and the internal fire of purity/discipline that "cooks" karma into spiritual readiness. The title Gṛhapati further sacralizes the household as a legitimate altar-space where Śiva can be encountered through ācāra.

Śiva is highlighted as Śaśimauli (the moon-crested Lord) and as sarvātmā paramaḥ prabhuḥ in theological description; the chapter’s emphasis is less on a named avatāra-form and more on Śiva’s anugraha manifesting through the agni-centered household setting.