Adhyaya 8
Kotirudra SamhitaAdhyaya 826 Verses

महाबलमाहात्म्यवर्णनम् (Mahābala Māhātmya-varṇanam) — “Account of the Greatness of Mahābala (and Western Sacred Liṅgas)”

इस अध्याय में सूत जी द्विजों से पश्चिम दिशा के प्रसिद्ध शिव-लिंगों का माहात्म्य बताते हैं। कपिला-नगरी में प्रतिष्ठित ‘कालरामेश्वर’ नामक महादिव्य लिंग का केवल दर्शन ही पापों का नाश करने वाला कहा गया है। शिव का ‘महाबल’ रूप ब्रह्मा, विष्णु और अन्य देवों के कल्याण हेतु वहाँ नित्य विराजमान बताया गया है। आगे समुद्र-तट पर ‘महासिद्धेश्वर’ लिंग का वर्णन है, जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष—चारों पुरुषार्थ प्रदान करता है। गोकरण क्षेत्र को ब्रह्महत्या जैसे घोर पापों का भी नाशक तथा ‘पग-पग पर’ असंख्य लिंगों और तीर्थों से परिपूर्ण कहा गया है। अंत में युगानुसार श्वेत/रक्त-पीत/श्याम वर्ण-भेद का संकेत देकर, काल-परिवर्तन में भी शिव की कृपा-सुलभता की निरंतरता बताई गई है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । द्विजाः शृणुत सद्भक्त्या शिवलिंगानि तानि च । पश्चिमायां दिशायां वै यानि ख्यातानि भूतले

सूत बोले—हे द्विजो! सच्ची भक्ति से सुनो; मैं उन शिवलिंगों का वर्णन करता हूँ जो पश्चिम दिशा में पृथ्वी पर प्रसिद्ध हैं।

Verse 2

ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां शंकरो हित काम्यया । महाबलाभिधानेन देवः संनिहितस्सदा

ब्रह्मा, विष्णु आदि देवों के हित की कामना से शंकर ‘महाबल’ नामक देवता रूप में वहाँ सदा संनिहित रहते हैं।

Verse 3

पश्चिमे सागरे चैव महासिद्धेश्वरः स्मृतः । धर्मार्थकामदश्चैव तथा मोक्षप्रदोऽपि हि

पश्चिम समुद्र में वह ज्योतिर्लिंग ‘महासिद्धेश्वर’ के नाम से स्मरण किया जाता है। वह धर्म, अर्थ और काम देता है तथा निश्चय ही मोक्ष भी प्रदान करता है।

Verse 5

गोकर्णे शिवलिंगानि विद्यन्ते कोटिकोटिशः । असंख्यातानि तीर्थानि तिष्ठन्ति च पदेपदे

गोकर्ण में शिवलिंग करोड़ों-करोड़ों की संख्या में विद्यमान हैं। वहाँ असंख्य तीर्थ प्रत्येक पग पर स्थित हैं।

Verse 6

बहुनात्र किमुक्तेन गोकर्णस्थानि सर्वशः । शिवप्रत्यक्षलिंगानि तीर्थान्यम्भांसि सर्वशः

यहाँ बहुत कहने से क्या लाभ? गोकर्ण में सर्वत्र शिव के प्रत्यक्ष लिंग हैं; और चारों ओर तीर्थ तथा पावन जल भी सर्वत्र हैं।

Verse 7

गोकर्णे शिवलिंगानां तीर्थानामपि सर्वशः । वर्ण्यते महिमा तात पुराणेषु महर्षिभिः

हे प्रिय, गोकर्ण में शिवलिंगों और समस्त तीर्थों की महिमा सर्वत्र गाई जाती है, जैसा कि महर्षियों ने पुराणों में वर्णित किया है।

Verse 8

कृतेयुगे स हि श्वेतस्त्रेतायां सोतिलोहितः । द्वापरे पीतवर्णश्च कलौ श्यामो भविष्यति

कृतयुग में वह श्वेत वर्ण का है; त्रेतायुग में वह अत्यन्त लाल हो जाता है। द्वापर में वह पीत वर्ण का है; और कलियुग में वह श्याम होगा।

Verse 9

आक्रान्तसप्तपातालकुहरोपि महाबलः । प्राप्ते कलियुगे घोरे मृदुतामुपयास्यति

सात पातालों की गुहाओं को भी रौंद देने वाला वह महाबली भी, जब भयानक कलियुग आता है, तब कोमलता और क्षीणता को प्राप्त हो जाएगा।

Verse 10

महापातकिनश्चात्र समभ्यर्च्य महाबलम् । शिवलिंगं च गोकर्णे प्रयाताश्शांकरम्पदम्

यहाँ गोकर्ण में महाबलवान शिवलिंग की विधिपूर्वक पूजा करके, महापातकी भी शंकर के परम धाम को प्राप्त हो जाते हैं।

Verse 11

गोकर्णे तत्र मुनयो गत्वा पुण्यर्क्षवासरे । येऽर्चयन्ति च तं भक्त्या ते रुद्राः स्युर्न संशय

गोकर्ण में मुनिगण शुभ नक्षत्र-युक्त पुण्य दिन में जाकर जो भक्तिभाव से उनका पूजन करते हैं, वे निःसंदेह रुद्र-स्वरूप हो जाते हैं।

Verse 12

यदा कदाचिद्गोकर्णे यो वा को वापि मानवः । पूजयेच्छिवलिंगं तत्स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्

जो कोई भी मनुष्य गोकर्ण में कभी भी एक बार भी शिवलिंग की पूजा करे, वह ब्रह्म के परम पद—मोक्ष—को प्राप्त होता है।

Verse 14

घोरेण तपसा लब्धं रावणाख्येन रक्षसा । तल्लिंगं स्थापयामास गोकर्ण गणनायकः

रावण नामक राक्षस ने घोर तप से जो लिंग प्राप्त किया था, उसी लिंग को गणनायक गोकर्ण ने स्थापित किया।

Verse 15

विष्णुर्ब्रह्मा महेन्द्रश्च विश्वदेवो मरुद्गणाः । आदित्या वसवो दस्रौ शशांकश्च सतारकः

विष्णु, ब्रह्मा और महेन्द्र; विश्वदेव और मरुद्गण; आदित्य, वसु, दोनों अश्विन तथा ताराओं सहित चन्द्रमा—(सब वहाँ उपस्थित हैं)।

Verse 16

एते विमानगतयो देवाश्च सह पार्षदैः । पूर्वद्वारं निषेवन्ते तस्य वै प्रीतिकारणात्

ये देवता विमान में स्थित होकर अपने पार्षदों सहित सदा उस पूर्वद्वार का आश्रय लेते हैं, क्योंकि वह (द्वार) भगवान् शिव को अत्यन्त प्रिय है।

Verse 17

यमो मृत्युः स्वयं साक्षाच्चित्रगुप्तश्च पावकः । पितृभिः सह रुद्रैश्च दक्षिणद्वारमाश्रितः

यम—स्वयं साक्षात् मृत्यु—चित्रगुप्त और पावक (अग्निदेव) सहित, पितरों और रुद्रों के साथ दक्षिण द्वार पर स्थित हो गए।

Verse 18

वरुणः सरितां नाथो गंगादिसरिता गणैः । महाबलं च सेवन्ते पश्चिमद्वारमाश्रिताः

वरुण—सरिताओं के नाथ—गंगा आदि नदियों के समूहों के साथ, तथा महाबल सहित, पश्चिम द्वार पर स्थित होकर सेवा-रक्षा करने लगे।

Verse 19

तथा वायुः कुबेरश्च देवेशी भद्रकालिका । मातृभिश्चण्डिकाद्याभिरुत्तरद्वारमाश्रिताः

इसी प्रकार वायु और कुबेर, तथा देवेशी भद्रकाली—मातृगणों और चण्डिका आदि देवियों सहित—उत्तर द्वार पर स्थित हो गईं।

Verse 20

सर्वे देवास्सगन्धर्वाः पितरः सिद्धचारणाः । विद्याधराः किंपुरुषाः किन्नरा गुह्यकाः खगाः

सभी देवता गन्धर्वों सहित, पितर, सिद्ध-चारण, विद्याधर, किंपुरुष, किन्नर, गुह्यक तथा खग (पक्षी-गण) वहाँ एकत्र हुए।

Verse 21

नानापिशाचा वेताला दैतेयाश्च महाबलाः । नागाश्शेषादयस्सर्वे सिद्धाश्च मुनयोऽखिलाः

अनेक प्रकार के पिशाच और वेताल, तथा महाबली दैत्य; शेष आदि सभी नाग; और सिद्ध तथा समस्त मुनि—(सब वहाँ एकत्र थे)।

Verse 22

प्रणुवन्ति च तं देवं प्रणमन्ति महाबलम् । लभन्त ईप्सितान्कामान्रमन्ते च यथासुखम्

वे उस देव का स्तवन करते हैं और महाबली प्रभु को प्रणाम करते हैं; इच्छित कामनाएँ पाकर वे यथोचित सुख में रमते हैं।

Verse 23

बहुभिस्तत्र सुतपस्तप्तं सम्पूज्य तं विभुम् । लब्धा हि परमा सिद्धिरिहामुत्रापि सौख्यदा

वहाँ अनेक भक्तों ने कठोर तप किया और उस सर्वव्यापी प्रभु शिव की विधिवत् पूजा करके परम सिद्धि प्राप्त की, जो इस लोक और परलोक—दोनों में सुख देने वाली है।

Verse 24

गोकर्णे शिवलिंगं तु मोक्षद्वार उदाहृतः । महाबलाभिधानोऽसौ पूजितः संस्तुतो द्विजाः

गोकर्ण में वह शिवलिंग ‘मोक्ष का द्वार’ कहा गया है। ‘महाबल’ नाम से प्रसिद्ध वह लिंग, हे द्विजो, पूजित और स्तुत किया जाता है।

Verse 25

माघासितचतुर्दश्यां महाबलसमर्चनम् । विमुक्तिदं विशेषेण सर्वेषां पापिनामपि

माघ मास की कृष्ण पक्ष चतुर्दशी को महाबल का पूजन विशेष रूप से मुक्ति देने वाला है—यहाँ तक कि समस्त पापियों के लिए भी।

Verse 26

अस्यां शिवतिथौ सर्वे महोत्सवदिदृक्षवः । आयांति सर्वदेशेभ्यश्चातुर्वर्ण्यमहाजनाः

इस पावन शिव-तिथि में महोत्सव के दर्शन की अभिलाषा रखने वाले सब लोग—चारों वर्णों के श्रेष्ठ जन—सर्वदेशों से आते हैं।

Verse 27

स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च चतुराश्रमवासिनः । दृष्ट्वा तत्रेत्य देवेशं लेभिरे कृतकृत्यताम्

स्त्रियाँ, वृद्ध और बालक—तथा चारों आश्रमों के लोग—वहाँ आकर देवेश के दर्शन से कृतकृत्य हो गए।

Verse 28

महाबलप्रभावात्तु तच्च लिंगं शिवस्य तु । सम्पूज्यैकाथ चाण्डाली शिवलोकं गता द्रुतम्

उस शिवलिङ्ग के महाबल-प्रभाव से एक चाण्डाली ने उसे भलीभाँति पूजकर शीघ्र ही शिवलोक प्राप्त किया।

Frequently Asked Questions

Rather than a single extended myth, the chapter advances a theological geography: Sūta argues for Śiva’s constant accessibility by identifying named western liṅgas and asserting their salvific efficacy—especially that darśana itself can be pāpa-hāraka and that certain liṅgas grant all four puruṣārthas.

The liṅga functions as a stable axis of divine presence (saṃnidhāna) while the yuga-based color schema encodes a doctrine of adaptive manifestation: the form-signs may vary with cosmic time, yet Śiva’s liberating agency remains continuous, accessible through place, sight, and devotion.

The chapter highlights Śiva primarily through kṣetra-linked liṅga epithets—Kālarāmeśvara, Mahāsiddheśvara, and the Mahābala designation—emphasizing Śiva as the ever-present deity at these sites; Devī is not foregrounded in the cited passage.