Adhyaya 38
Kotirudra SamhitaAdhyaya 3888 Verses

दशशैवव्रतप्रश्नः — Inquiry into the Ten Principal Śaiva Vratas

अध्याय 38 में ऋषि सूतजी की प्रशंसा करते हैं कि वे मंगलमय महेश्वर-कथा का प्रसार कर रहे हैं, फिर पूछते हैं—कौन-सा व्रत करने से शिव प्रसन्न होते हैं जिससे भक्तों को भुक्ति और मुक्ति दोनों मिलें। सूत बताते हैं कि यह प्रश्न पहले भी दिव्य प्रसंग में पूछा गया था; वे जो सुना है वही कहेंगे और इसे श्रोताओं के पाप-हरण का साधन बताते हैं। आगे स्वयं शिव का उत्तर आता है—बहुत-से व्रत फल देते हैं, पर जाबाल-श्रुति के ज्ञाताओं द्वारा मान्य दस प्रधान शैव-व्रत विशेष रूप से बताए जाते हैं। अध्याय संवाद-शैली में व्रतों की सूची, यत्नपूर्वक पालन, और परंपरा-प्रमाण (ऋषि→सूत→पूर्व प्रश्न→शिव) स्थापित कर आगे व्रत-विधान, अधिकार और फल का संकेत देता है।

Shlokas

Verse 1

ऋषय ऊचुः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव । यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्

ऋषियों ने कहा—तुम धन्य हो, कृतकृत्य हो; तुम्हारा जीवन सफल है, हे तात! क्योंकि तुम हमें महेश्वर (भगवान् शिव) की शुभ कथा सुनाते हो।

Verse 2

बहुभिश्चर्षिभि स्सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् । सन्देहो न मतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते

हे सूत! यद्यपि यह सत्य विषय बहुत-से ऋषियों द्वारा सुना गया है, फिर भी हमारे मन में कोई संदेह नहीं रहा; इसलिए वही वृत्तांत मैं तुम्हें कहता हूँ।

Verse 3

केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् । कुशलश्शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्

किस व्रत से शिव प्रसन्न होकर सत्सुख—मंगलमय आनन्द—प्रदान करते हैं? तुम शिवकृत्यों में निपुण हो; इसलिए हम तुमसे पूछते हैं।

Verse 4

भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै । तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते

जिस व्रत से भक्त निश्चय ही भुक्ति और मुक्ति—दोनों—पाते हैं, उसे विशेष रूप से तुम बताओ; हे व्यास-शिष्य, तुम्हें नमस्कार है।

Verse 5

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं कथयामि यथाश्रुतम्

सूत बोले—हे ऋषिश्रेष्ठो, करुणामय आप लोगों ने उत्तम प्रश्न किया है। शिव के चरण-कमलों का स्मरण करके मैं जैसा सुना है वैसा ही कहूँगा।

Verse 6

यथा भवद्भिः पृच्छेत तथा पृष्टं हि वेधसा । हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति

जैसा प्रश्न आप लोगों ने किया है, वैसा ही प्रश्न विधाता ब्रह्मा ने भी किया था; हरि विष्णु ने और शिवा (पार्वती) ने भी उसी प्रकार शंकर से पूछा था।

Verse 7

कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने । केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि

एक समय उन्होंने परमात्मा से पूछा—“हे प्रभो, आप किस व्रत से प्रसन्न होकर भुक्ति और मुक्ति दोनों प्रदान करते हैं?”

Verse 8

इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा । तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्

इस प्रकार तब उनसे—और उस समय हरि (विष्णु) से—पूछे जाने पर, मैं आज वही कहता हूँ; सुनो, यह श्रवण करने वालों के पाप हरने वाली कथा है।

Verse 9

शिव उवाच । भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसंख्यानि तानि वै

शिव ने कहा—“मेरे अनेक व्रत हैं जो भुक्ति और मुक्ति प्रदान करते हैं; उनमें मुख्य व्रत जानने योग्य हैं—वे वास्तव में दस हैं।”

Verse 10

दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः । तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैस्सदा

जाबाल श्रुति में पारंगत जन कहते हैं कि शिव-भक्ति के दस व्रत हैं। इसलिए द्विजों को वे व्रत सदा यत्नपूर्वक अवश्य करने चाहिए।

Verse 11

प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् । कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यं हि भोजनम्

अष्टमी के पूर्व दिन यत्नपूर्वक नक्त-भोजन का व्रत करना चाहिए। परंतु विशेषतः कालाष्टमी में, हे हर, भोजन का त्याग ही करना चाहिए।

Verse 12

एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णो हि भोजनम् । असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे

हे विष्णु! शुक्ल पक्ष की एकादशी में भोजन का त्याग करना चाहिए। किंतु कृष्ण पक्ष की एकादशी में, हे हरे, मेरा पूजन करके रात्रि में भोजन करना चाहिए।

Verse 13

त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् । असितायां तु भूतायां तत्र कार्यं शिवव्रतैः

शुक्ल पक्ष की त्रयोदशी में रात्रि में भोजन करना चाहिए। किंतु कृष्ण पक्ष की त्रयोदशी होने पर उस अवसर में शिव-व्रतों का अनुष्ठान करना चाहिए।

Verse 14

निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे । उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः

सोमवार को रात्रि में यत्नपूर्वक भोजन करना चाहिए। हे विष्णु! शिव में तत्पर भक्तों को दोनों पक्षों में और सदा इस नियम का पालन करना चाहिए।

Verse 15

व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः । यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसंपूर्तिहेतवे

इन सब व्रतों में शिव-भक्तों को यत्नपूर्वक भोजन कराना चाहिए। हे द्विजश्रेष्ठ, अपनी सामर्थ्य के अनुसार ऐसा करो, क्योंकि यही व्रत की पूर्णता और फल का साधन है।

Verse 16

व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः । व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः

इन व्रतों को द्विजों को नियमपूर्वक करना चाहिए। परन्तु इन व्रतों को छोड़ देने से वही द्विज अपने धर्म के चोर, तस्कर बन जाते हैं।

Verse 17

मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति । मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्

मोक्ष-मार्ग में निपुण जन कहते हैं कि इसका आचरण नियमपूर्वक करना चाहिए। और मोक्ष को प्राप्त कराने वाला चार प्रकार का साधन बताया गया है।

Verse 18

शिवार्चनं रुद्रजपं उपवासश्शिवालये । वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी

शिव-पूजन, रुद्र-जप, शिवालय में उपवास, और वाराणसी में देहत्याग—यही सनातन मुक्ति है।

Verse 19

अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा

सोमवार को अष्टमी हो, और कृष्णपक्ष की चतुर्दशी हो—यह व्रत निश्चय ही शिव को प्रसन्न करने वाला है; इसमें विचार की आवश्यकता नहीं।

Verse 20

चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे । तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः

हे हरे! चारों व्रतों में शिवरात्रि-व्रत ही सर्वाधिक बलवान है। इसलिए भोग और मोक्ष के फल चाहने वालों को उसी व्रत का प्रधान रूप से अवश्य अनुष्ठान करना चाहिए।

Verse 21

एतस्माच्च मतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् । एतद्व्रतन्तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्

मेरे द्वारा उपदेशित इस व्रत से बढ़कर मनुष्यों के लिए हितकारी और कुछ नहीं है। यह व्रत ही सबके लिए धर्म-साधन का सर्वोत्तम उपाय है।

Verse 22

निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणान्तथा । वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे

हे हरि, यह (व्रत-पूजन) निष्काम और सकाम—सबके लिए है; सभी मनुष्यों के लिए, सभी वर्णों और सभी आश्रमों के लिए, तथा स्त्रियों और बालकों के लिए भी।

Verse 23

दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च । शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद्व्रतं वरम्

दासों और दासियों के लिए, तथा देवताओं आदि के लिए भी—समस्त देहधारी प्राणियों के लिए यह उत्तम व्रत कल्याणकारी है।

Verse 24

माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा सातिकीर्तिता । निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी

माघ मास के कृष्ण पक्ष में ‘साती’ नामक यह व्रत विशेष रूप से श्रेष्ठ कहा गया है। जो व्रत निशीथ (मध्यरात्रि) तक व्याप्त हो, वही ग्रहण करना चाहिए; यह हत्या-जन्य पापों के भी करोड़ों समूह का नाश करता है।

Verse 25

तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव । श्रूयतान्तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते

हे केशव, मन लगाकर सुनो। उस दिन प्रातःकाल से आरम्भ करके जो-जो करना चाहिए, उसे मैं प्रसन्नतापूर्वक तुम्हें बताता हूँ।

Verse 26

प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः । समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः

प्रातः उठकर, परम आनन्द से युक्त बुद्धिमान भक्त को स्नान आदि से आरम्भ करके नित्यकर्मों का आलस्यरहित होकर आचरण करना चाहिए।

Verse 27

शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि । नमस्कृत्य शिवं पश्चात्संकल्पं सम्यगाचरेत्

तदनन्तर शिवालय में जाकर यथाविधि पूजा करे। फिर भगवान् शिव को नमस्कार करके, उसके बाद संकल्प को सम्यक् रूप से करे।

Verse 28

देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव

हे देवों के देव, हे महादेव, हे नीलकण्ठ! आपको नमस्कार है। हे प्रभो, मैं आपके शिवरात्रि-व्रत का अनुष्ठान करना चाहता हूँ।

Verse 29

तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति । कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि

हे देवेश! आपकी महिमा-प्रभाव से सब कुछ निर्विघ्न हो। और काम आदि शत्रु मुझे कदापि पीड़ा न दें।

Verse 30

एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् । सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै

इस प्रकार संकल्प करके पूजन-सामग्री एकत्र करे। फिर शुद्ध एवं उत्तम स्थान में प्रतिष्ठित, तथा आगमों में प्रसिद्ध उस लिङ्ग की पूजा करे।

Verse 31

रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् । शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे

रात्रि में वहाँ स्वयं जाकर उत्तम विधि से अनुष्ठान सम्पन्न करे; शिव के दाहिने भाग में अथवा पश्चिम दिशा के शुभ स्थान में (व्यवस्था करे)।

Verse 32

निधाय चैव तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ । पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः

पूजा के लिए उन द्रव्यों को शिव के सान्निध्य में रखकर, उत्तम पुरुष को चाहिए कि वह उसी स्थान पर विधिपूर्वक फिर से स्नान करे।

Verse 33

परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासश्शुभन्तथा । आचम्य च त्रिवारं हि पूजारंभं समाचरेत्

शुभ और स्वच्छ बाह्य वस्त्र तथा वैसे ही पवित्र अंतर्वस्त्र धारण करके, तीन बार आचमन कर, फिर विधिपूर्वक पूजा का आरम्भ करे।

Verse 34

यस्य मंत्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् । अमंत्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च

जिस मंत्र के लिए जो द्रव्य नियत हो, उसी द्रव्य से पूजा करे। हर (शिव) की पूजा मंत्र के बिना कभी नहीं करनी चाहिए।

Verse 35

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः । पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मंत्रं जपेद्बुधः

भक्तिभाव से युक्त होकर रात्रि के प्रथम याम में गीत, वाद्य और नृत्य सहित भगवान् शिव की पूजा करे। इस प्रकार पूजन करके फिर बुद्धिमान भक्त मंत्र का जप करे।

Verse 36

पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मंत्रवान्यदि । कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्

तब यदि वह मंत्र-समर्थ हो, तो उत्तम पार्थिव (मृत्तिका) लिंग का निर्माण करे। नित्यकर्म पूर्ण करके उसके बाद उस पार्थिव लिंग की विधिपूर्वक अर्चना करे।

Verse 37

प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद्वृषभध्वजम्

पहले मिट्टी का पार्थिव लिङ्ग बनाकर, फिर उसका विधिपूर्वक स्थापना-कर्म करे। नाना प्रकार के स्तोत्रों से वृषभध्वज देव—भगवान् शिव—को प्रसन्न करे।

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण के चतुर्थ भाग कोटिरुद्रसंहिता में, ‘व्याधेश्वर-माहात्म्य’ के अंतर्गत ‘शिवरात्रि-व्रत-महिमा-निरूपण’ नामक अड़तीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 39

चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् । कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्

चारों यामों में क्रमशः मूर्तियों के चतुष्टय का पहले आवाहन करके, फिर विधि को क्रम-क्रम से विसर्जन तक चलाए।

Verse 40

कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सव समन्वितम् । प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्

प्रेमभक्ति से रात्रि-जागरण करे, महोत्सव सहित। फिर प्रातः स्नान करके वहीं पुनः लिंग की स्थापना कर भगवान शिव की पूजा करे।

Verse 41

ततः संप्रार्थयेच्छंभुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः । कृतसम्पूर्ण व्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः

तत्पश्चात कंधे झुकाकर, हाथ जोड़कर, व्रत को विधिपूर्वक पूर्ण करके, शम्भु से प्रार्थना करे और उन्हें बार-बार प्रणाम करे।

Verse 42

नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया । विसृज्यते मया स्वामिन्व्रतं जातमनुत्तमम्

हे महादेव! आपकी आज्ञा से जो नियम मैंने ग्रहण किया था, हे स्वामी, उसे अब मैं निवृत्त करता हूँ; यह उत्तम व्रत पूर्ण हो गया है।

Verse 43

व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च । सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि

हे देवेश! अपनी शक्ति के अनुसार किए गए इस व्रत से, हे आद्य शर्व, आप प्रसन्न हों और मुझ पर कृपा करें।

Verse 44

पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि । नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्

शिव को पुष्पांजलि अर्पित करके विधिपूर्वक दान देना चाहिए। केवल शिव को नमस्कार कर उस नियम-व्रत का विधिवत् समापन करना चाहिए।

Verse 45

यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः । भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्

यथाशक्ति द्विजों को—विशेषकर शैव यतियों को—भोजन कराकर पूर्ण संतुष्ट करना चाहिए; फिर उसके बाद स्वयं भोजन करना चाहिए।

Verse 46

यामेयामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे । शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते

हे हरि! रात्रि के प्रत्येक प्रहर में श्रेष्ठ भक्तों को जैसे पूजा करनी चाहिए—विशेषकर शिवरात्रि में—वह मैं आपको बताता हूँ।

Verse 47

प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे । पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः

प्रथम याम में भी विधिपूर्वक स्थापित हरे के पार्थिव लिंग की परम भक्ति से, अनेक उत्तम उपचारों सहित पूजा करे।

Verse 48

पंचद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरस्सदा । तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्

पाँच द्रव्यों से पहले सदा हरे की पूजा करनी चाहिए। और प्रत्येक द्रव्य को उसके-उसके मंत्र से अलग-अलग अर्पित करे।

Verse 49

तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै । पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद्बुधः

उस द्रव्य को अर्पित करके ही जलधारा दे। फिर बुद्धिमान साधक जलधाराओं से शेष द्रव्यों को धोकर हटा दे।

Verse 50

शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया । पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्

अष्टोत्तर-शत मंत्र का पाठ करके जलधारा से वहीं शिव की पूजा करे—जो निर्गुण भी हैं और भक्तों हेतु गुणरूप भी धारण करते हैं।

Verse 51

गुरुदत्तेन मंत्रेण पूजयेद्वृषभध्जम् । अन्यथा नाममंत्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्

गुरु द्वारा प्रदत्त मंत्र से वृषभध्वज (शिव) की पूजा करनी चाहिए। अन्यथा उनके नाम-मंत्र से सदाशिव की पूजा करनी चाहिए।

Verse 52

चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः । कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शंभोः परात्मनः

सुगंधित, विविध चंदन से, अखंडित तंडुल (चावल के दाने) से, तथा काले तिलों से—परमात्मा शंभु की पूजा करनी चाहिए।

Verse 53

पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः । अष्टभिर्नाममंत्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शंकरे

फूलों से—विशेषतः शतपत्र (कमल) और करवीर (कनेर) से—तथा आठ नाम-मंत्रों के साथ शंकर को पुष्प अर्पित करने चाहिए।

Verse 54

भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा । उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै

वह भव है, शर्व भी है; फिर रुद्र और पशुपति भी। वह उग्र, महान और भीम है—ये ही उसके नाम हैं—और ईशान।

Verse 55

श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यंतैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् । पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्

‘श्री’ से आरम्भ होकर चतुर्थी-विभक्ति में समाप्त होने वाले नामों से शिव की पूजा करनी चाहिए। फिर धूप, दीप और उसके बाद नैवेद्य अर्पित करे।

Verse 56

आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद्बुधः । अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्

दिन के प्रथम याम में बुद्धिमान भक्त पका हुआ अन्न नैवेद्य रूप में अर्पित करे। फिर अर्घ्य और श्रीफल (नारियल) देकर ताम्बूल भी शिव को निवेदित करे।

Verse 57

नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः । अन्यथा पंचवर्णेन तोषयेत्तेन शंकरम्

पहले श्रद्धापूर्वक नमस्कार, फिर ध्यान, और फिर गुरु द्वारा उपदिष्ट मंत्र का जप विधान है। अन्यथा उस पंचाक्षरी मंत्र से शंकर को प्रसन्न करे।

Verse 58

धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् । पंचब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्

फिर धेनुमुद्रा दिखाकर शुद्ध जल से तर्पण करे। उसके बाद यथाशक्ति पाँच ब्राह्मणों के भोजन की व्यवस्था करे।

Verse 59

महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह । ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्

यहाँ जितनी देर तक याम (नियत प्रहर) रहे, उतनी देर महोत्सव करना चाहिए। फिर पूजा का फल उन्हें निवेदित करके विधिपूर्वक विसर्जन करे।

Verse 60

पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत् । अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्

फिर दूसरे याम में भी सम्यक् स्थिरता से संकल्प करे। अथवा एक बार ही संकल्प करके उसी विधि से पूजा करे।

Verse 61

द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् । पूर्वतो द्विगुणं मंत्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्

पूर्वोक्त द्रव्यों से पूजा करके फिर धारा (अभिषेक) अर्पित करे। उसके बाद पहले से दुगुना मंत्रोच्चार करके शिव का विधिपूर्वक अर्चन करे।

Verse 62

पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् । बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्

पूर्वोक्त तिल और यव तथा कमलों से शिव की पूजा करे। और विशेषतः बिल्वपत्रों से परमेश्वर का पूजन करे।

Verse 63

अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसन्तथा । मंत्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन

बीजपूर (मातुलुङ्ग) से अर्घ्य अर्पित करे और पायस को नैवेद्य रूप में चढ़ाए। हे जनार्दन, मंत्र-जप पहले से भी दुगुना होना चाहिए।

Verse 64

ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यो संकल्पमाचरेत् । अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि

इसके बाद ब्राह्मणों को भोजन कराने का पवित्र संकल्प करे। अन्य सब कर्म भी उसी विधि से यथावत् करे, जब तक दो-दिवसीय व्रत की पूर्णता न हो जाए।

Verse 65

यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् । यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च

तीसरा याम आने पर पूर्ववत् पूजन करे। और जहाँ जौ अर्पित करने का स्थान हो, वहाँ जौ के बदले गेहूँ तथा अर्क के पुष्प अर्पित करे।

Verse 66

धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि । नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि

वहाँ विविध धूपों से, नाना प्रकार के दीपों से, तथा नैवेद्य—अपूप (पुए) और अनेक प्रकार की शाक-भाजी से भी, हे विष्णो, पूजन किया गया।

Verse 67

कृत्वैव चाथ कर्पूरैरारार्तिक विधिं चरेत । अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद्द्विगुणं जपमाचरेत्

तत्पश्चात् कपूर से आरती-विधि सम्पन्न करके नियमानुसार आगे बढ़े। अनार सहित अर्घ्य अर्पित करे और फिर द्विगुण जप का आचरण करे।

Verse 68

ततश्च ब्रह्मभोजस्य संकल्पं च सदक्षिणम् । उत्सवं पूर्ववत्कुर्या द्यावद्यामावधिर्भवेत्

इसके बाद ब्राह्मण-भोज का संकल्प करे और उचित दक्षिणा सहित उसे सम्पन्न करे। फिर पूर्ववत् उत्सव करे, जब तक यामों की निर्धारित अवधि पूर्ण न हो जाए।

Verse 69

यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् । प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्

चतुर्थ याम में, प्रभात होने पर, उसका विसर्जन करे। फिर प्रयोग आदि विधि पुनः करके शास्त्रोक्त रीति से पूजा का आचरण करे।

Verse 70

माषैः प्रियंगुभिर्मुद्गैस्सप्तधान्यैस्तथाथवा । शंखीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्

माष, प्रियंगु, मुद्ग तथा सप्तधान्य से, अथवा शंखी-पुष्प और बिल्वपत्र से परमेश्वर शिव की पूजा करे।

Verse 71

नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि । अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्

वहाँ विविध मधुर नैवेद्य अवश्य अर्पित करना चाहिए; अथवा माषान्न (उड़द का अन्न) अर्पित करके सदाशिव को प्रसन्न करना चाहिए।

Verse 72

अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथवा हरे । विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च

केले के फल से अर्घ्य देना चाहिए; अथवा, हे हरि, विविध फलों से भी अर्घ्य देकर शिव को अर्पित करना चाहिए।

Verse 73

पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मंत्रजापं नरोत्तमः । संकल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद्बुधः

हे नरोत्तम, पूर्व की अपेक्षा अब मंत्र-जप दुगुना करना चाहिए। बुद्धिमान भक्त यथाशक्ति ब्राह्मण-भोजन का संकल्प भी करे और उसे पूर्ण करे।

Verse 74

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः । महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः

भक्ति सहित पवित्र गीतों, वाद्यों और नृत्य के द्वारा समय बिताए; भक्तों के महोत्सव-समूहों के साथ, जब तक शुभ अरुणोदय न हो जाए।

Verse 75

उदये च तथा जाते पुनस्स्नात्वार्चयेच्छिवम् । नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्

जब प्रभात हो जाए, तब फिर स्नान करके भगवान् शिव की अर्चना करे; और नाना प्रकार की पूजा-सामग्रियों व उपहारों सहित, विधिपूर्वक स्वाभिषेक का आचरण करे।

Verse 76

नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधन्तथा । ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया

नाना प्रकार के दान और विविध प्रकार का भोजन ब्राह्मणों तथा यतियों को देना चाहिए—यामों की निर्धारित संख्या के अनुसार।

Verse 77

शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् । प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः

शंकर को नमस्कार करके फिर पुष्पांजलि अर्पित करे। विवेकी भक्त इन ही मंत्रों से उत्तम स्तुति करके प्रार्थना करे।

Verse 78

तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु

हे मृड! मैं आपका ही हूँ; मेरे प्राण आप में स्थित हैं और मेरा चित्त सदा आप में लगा है। हे कृपानिधि! यह जानकर मेरे लिए जो योग्य हो वही कीजिए।

Verse 79

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे

अज्ञान से या ज्ञान से मैंने जप, पूजा आदि जो भी किए हों—हे भूतनाथ! आप कृपानिधि हैं, यह जानकर मुझ पर प्रसन्न हों।

Verse 80

अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च । तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः

इस ही उपवास से जो भी फल प्राप्त हुआ हो, उसी पुण्य से सुखदायक देव शंकर प्रसन्न हों।

Verse 81

कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा । माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता

हे महादेव, मेरे कुल में सदा आपका भजन बना रहे। जिस कुल में आप देवता रूप में पूजित नहीं, वहाँ मेरा जन्म कभी न हो।

Verse 82

पुष्पांजलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च । गृह्णीयाद्ब्राह्मणेभ्यश्च ततश्शंभुं विसर्जयेत्

इस प्रकार पुष्पांजलि अर्पित करके, तिलक तथा शुभ आशीर्वाद ग्रहण कर, ब्राह्मणों से आशीर्वचन ले; फिर श्रद्धापूर्वक शम्भु (शिव) का विसर्जन करे।

Verse 83

एवं व्रतं कृतं येन तस्माद्दूरो हरो न हि । न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम

जिसने इस प्रकार यह व्रत किया, उससे हर (शिव) कभी दूर नहीं होते। इसका फल कहा नहीं जा सकता; ऐसे भक्त के लिए मेरे यहाँ कुछ भी अदेय नहीं है।

Verse 84

अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदम्परम् । तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा

यदि यह परम व्रत बिना कष्ट के, सहजता से भी किया जाए, तो वह निश्चय ही उसके लिए मुक्ति का बीज बन जाता है—इसमें विचार का स्थान नहीं।

Verse 85

प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः । उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा सांगफलं लभेत्

मनुष्यों को भक्ति से यह व्रत प्रति मास अवश्य करना चाहिए। फिर विधिपूर्वक उद्यापन करके, वह व्रत का संपूर्ण फल प्राप्त करता है।

Verse 86

व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा । दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्

इस व्रत के करने से मैं—समस्त दुःखों का हर्ता शिव—निश्चय ही भोग और मोक्ष, तथा सब वांछित फल प्रदान करता हूँ।

Verse 87

सूत उवाच । इति शिववचनं निशम्य विष्णुर्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम । तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव

सूतजी बोले—शिव के ये वचन सुनकर विष्णु अत्यन्त हर्षित और विस्मित होकर अपने धाम को लौट गए। तत्पश्चात् प्राणियों के कल्याण और आत्महित के लिए उन्होंने स्वयं लोगों के बीच इसी उत्तम व्रत का आचरण किया।

Verse 88

कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतन्त्विदम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः

एक समय केशव (विष्णु) ने नारदजी से इस दिव्य शिवरात्रि-व्रत का वर्णन किया, जो भुक्ति और मुक्ति—दोनों को देने वाला है।

Frequently Asked Questions

It argues that vrata-śāstra is not merely auxiliary piety but a primary Śaiva means for attaining both worldly fulfillment and liberation, with Śiva himself authorizing a canonical set of ten principal observances.

The pairing implies a Śaiva integration of artha/kāma outcomes with soteriology: disciplined devotion is portrayed as capable of reconfiguring karmic causality (yielding bhukti) while simultaneously orienting consciousness toward Śiva (yielding mukti), collapsing the usual divide between ritual merit and liberation.

Śiva appears as Maheśvara (auspicious narrative focus), Śaṅkara (the beneficent grantor), and Paramātman (supreme principle), emphasizing both personal deity and metaphysical ultimacy in the authorization of Śaiva vratas.