Adhyaya 32
Kotirudra SamhitaAdhyaya 3251 Verses

Ghuśmeśa-jyotirliṅga-māhātmya (The Greatness of the Ghuśmeśa Jyotirlinga)

इस अध्याय में सूत अगले ज्योतिर्लिंग-प्रसंग की ओर बढ़ते हुए घुश्मेश को स्पष्ट रूप से ज्योतिर्लिंग बताकर ऋषियों से उसका माहात्म्य सुनने का आग्रह करते हैं। कथा का स्थान दक्षिण दिशा में स्थित तेजस्वी पर्वत ‘गिरिरदेव’ के निकट बताया गया है। वहाँ भारद्वाज-वंशी ब्राह्मण सुधर्मा रहते हैं—देवता व अतिथि-सेवा में तत्पर, वेद-मार्गनिष्ठ, अग्नि-सेवक, त्रिकाल संध्या करने वाले और शास्त्रों के अध्यापक। बहुत पुण्य और समृद्धि होने पर भी दंपति संतानहीन हैं; इससे गृहस्थ-धर्म के जीवन्त प्रश्न का रूप बनता है। सुधर्मा आत्मज्ञान के बल पर शोक नहीं करते, आत्मा को पावन और रक्षक मानते हैं; पर उनकी पत्नी सुदेहा संतान के अभाव से अत्यन्त दुःखी रहती हैं। इसी सांसारिक अभाव और आध्यात्मिक धैर्य के बीच का तनाव घुश्मेश-लिंग की उपस्थिति में शिव-कृपा से होने वाले रहस्यात्मक-आनुष्ठानिक समाधान की भूमिका रचता है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । अतः परं च घुश्मेशं ज्योतिर्लिंगमुदाहृतम् । तस्यैव च सुमाहात्म्यं श्रूयतामृषिसत्तमः

सूत बोले—अब आगे ‘घुश्मेश’ नामक ज्योतिर्लिंग का वर्णन किया जाता है; हे ऋषिश्रेष्ठ, उसी प्रभु की परम पावन महिमा सुनो।

Verse 2

दक्षिणस्यां दिशि श्रेष्ठो गिरिर्देवेति संज्ञकः । महाशोभान्वितो नित्यं राजतेऽद्भुत दर्शनः

दक्षिण दिशा में ‘देव’ नाम का एक श्रेष्ठ पर्वत है; वह सदा महान शोभा से युक्त होकर, अद्भुत दर्शन वाला, निरंतर सुशोभित होता है।

Verse 3

तस्यैव निकटे कश्चिद्भारद्वाजकुलोद्भवः । सुधर्मा नाम विप्रश्च न्यवसद्ब्रह्मवित्तमः

उसी स्थान के निकट भारद्वाज-वंश में उत्पन्न सुधर्मा नामक एक ब्राह्मण रहते थे, जो ब्रह्म के उत्तम ज्ञाता और धर्म में स्थिर थे।

Verse 4

तस्य प्रिया सुदेहा च शिवधर्मपरायणः । पतिसेवापरा नित्यं गृहकर्मविचक्षणा

उसकी प्रिया पत्नी सुदेहा शिव-धर्म में पूर्णतः परायण थी। वह सदा पति-सेवा में तत्पर और गृहकार्य में निपुण व विवेकी थी।

Verse 5

सुधर्मा च द्विजश्रेष्ठो देवतातिथिपूजकः । वेदमार्गपरो नित्यमग्नि सेवापरायणः

और सुधर्मा, द्विजों में श्रेष्ठ, देवताओं की पूजा करने वाला तथा अतिथियों का सत्कार करने वाला था। वह नित्य वेदमार्ग में परायण और अग्नि-सेवा में निरत रहता था।

Verse 6

त्रिकालसंध्यया युक्तस्सूर्य्यरूपसमद्युतिः । शिष्याणां पाठकश्चैव वेदशास्त्रविचक्षणः

वह त्रिकाल-संध्या से युक्त था; रूप और तेज में सूर्य के समान दीप्तिमान। वह शिष्यों को पढ़ाने वाला और वेद-शास्त्रों में विवेकी था।

Verse 7

धनवांश्च परो दाता सौजन्यगुणभाजनः । शिवकर्मरतो नित्यं शैवश्शैवजनप्रियः

वह धनवान और परम दाता था, सज्जनता के गुणों का पात्र। वह नित्य शिवकर्म में रत, सच्चा शैव और शिवभक्तों में प्रिय था।

Verse 8

आयुर्बहु व्यतीयाय तस्य धर्मं प्रकुर्वतः । पुत्रश्च नाभवत्तस्य ऋतुः स्यादफलः स्त्रियाः

वह अपने नियत धर्म का यत्नपूर्वक पालन करता रहा, पर उसके जीवन के बहुत वर्ष बीत गए; फिर भी उसे पुत्र न हुआ, और पत्नी का ऋतु-काल भी निष्फल रहा।

Verse 9

तेन दुःखं कृतं नैव वस्तुज्ञानपरेण हि । आत्मनस्तारकश्चात्मा ह्यात्मनः पावनश्च सः

जो तत्त्व-ज्ञान में परायण है, उसके द्वारा वास्तव में दुःख उत्पन्न नहीं होता; क्योंकि आत्मा ही आत्मा का तारक है, और वही आत्मा आत्मा का पावन भी है।

Verse 10

इत्येवं मानसं धृत्वा दुःखं न कृतवान्स्तदा । सुदेहा च तदा दुःखं चकार पुत्रसम्भवम्

इस प्रकार मन को स्थिर करके उसने उस समय शोक नहीं किया; पर सुदेहा तब पुत्र-प्राप्ति के विषय में व्याकुल होकर दुःखी हुई।

Verse 11

नित्यं च स्वामिनं सा वै प्रार्थयद्यत्नसाधने । पुत्रोत्पादनहेतोश्च सर्वविद्याविशारदम्

वह नित्य अपने स्वामी से प्रार्थना करती रही—जो समस्त विद्याओं में निपुण थे—कि पुत्रोत्पत्ति के हेतु आप यत्नपूर्वक साधन कीजिए।

Verse 12

सोऽपि स्त्रियं तदा भर्त्स्य किं पुत्रश्च करिष्यति । का माता कः पिता पुत्रः को बंधुश्च प्रियश्च कः

वह भी तब उस स्त्री को डाँटेगा; और पुत्र क्या कर सकेगा? वास्तव में ‘माता’ कौन, ‘पिता’ कौन, ‘पुत्र’ कौन? ‘बंधु’ कौन और ‘प्रिय’ कौन है?

Verse 13

सर्वं स्वार्थपरं देवि त्रिलोक्यां नात्र संशयः । जानीहि त्वं विशेषेण बुद्ध्या शोकं न वै कुरु

हे देवी, त्रिलोकी में सब अपने ही स्वार्थ में तत्पर हैं—इसमें कोई संदेह नहीं। इसे विवेक-बुद्धि से भलीभाँति जानो और शोक मत करो।

Verse 14

तस्माद्देवि त्वया दुःखं त्यजनीयं सुनिश्चितम् । नित्यं मह्यं त्वया नैव कथनीयं शुभव्रते

इसलिए, हे देवी, तुम्हें निश्चय ही दुःख का त्याग करना चाहिए। और हे शुभव्रते, इसे मुझसे फिर कभी—कभी भी—न कहना।

Verse 15

एवं तां सन्निवार्य्यैव भगवद्धर्मतत्परः । आसीत्परमसंतुष्टो द्वन्द्वदुःखं समत्यजत्

इस प्रकार उसे दृढ़ता से रोककर, वह भगवान् के धर्म में तत्पर होकर परम संतुष्ट हुआ और द्वन्द्वों से उत्पन्न दुःख को त्याग दिया।

Verse 16

कदाचिच्च सुदेहा वै गेहे च सहवासिनः । जगाम प्रियगोष्ठ्यर्थं विवादस्तत्र संगतः

एक समय सुदेहा घर में रहने वालों के साथ प्रिय गोष्ठी के लिए निकली; पर वहाँ विवाद उठ खड़ा हुआ।

Verse 17

तत्पत्नी स्त्रीस्वभावाच्च भर्त्सिता सा तया तदा । उक्ता चेति दुरुक्त्या वै सुदेहा विप्रकामिनी

तब उस पुरुष की पत्नी ने स्त्री-स्वभावजन्य ईर्ष्या से उसे कठोरता से डाँटा; कटु वचनों से ब्राह्मण-आसक्त सुदेहा को कहा।

Verse 18

द्विजपत्न्युवाच अपुत्रिणि कथं गर्वं कुरुषे पुत्रिणी ह्यहम् । मद्धनं भोक्ष्यते पुत्रो धनं ते कश्च भोक्ष्यते

ब्राह्मण-पत्नी बोली—“हे अपुत्रा! तू कैसे गर्व करती है? मैं तो पुत्रवती हूँ। मेरा पुत्र मेरे धन का भोग करेगा; तेरे धन को भोगने वाला कौन है?”

Verse 19

नूनं हरिष्यते राजा त्वद्धनं नात्र संशयः । धिग्धिक्त्वां ते धनं धिक्च धिक्ते मानं हि वन्ध्यके

निश्चय ही राजा तेरा धन हर लेगा—इसमें संदेह नहीं। धिक् है तुझ पर! धिक् है तेरे धन पर, और धिक् है तेरे उस मान पर, हे वन्ध्या!

Verse 20

सूत उवाच । भर्त्सिता ताभिरिति सा गृहमागत्य दुःखिता । स्वामिने कथयामास तदुक्तं सर्वमादरात्

सूत बोले—उन स्त्रियों द्वारा तिरस्कृत होकर वह दुःखी हुई और घर आ गई। फिर उसने आदरपूर्वक अपने स्वामी से कही हुई सारी बात कह सुनाई।

Verse 21

ब्राह्मणोऽपि तदा दुःखं न चकार सुबुद्धिमान् । कथितं कथ्यतामेव यद्भावि तद्भवेत्प्रिये

तब वह सुबुद्धि ब्राह्मण भी दुःख में नहीं डूबा। उसने कहा—“प्रिये, जो कहना है निःसंकोच कहो; जो होने वाला है, वही होकर रहेगा।”

Verse 22

इत्येवं च तदा तेन ह्याश्वस्तापि पुनः पुनः । न तदा सात्यजद्दुःखं ह्याग्रहं कृतवत्यसौ

इस प्रकार उसके द्वारा बार-बार ढाढ़स दिए जाने पर भी उसने तब अपना दुःख नहीं छोड़ा; वह अपने आग्रह में दृढ़ निश्चय वाली रही।

Verse 23

सुदेहोवाच । यथा तथा त्वया पुत्रस्समुत्पाद्यः प्रियोऽसि मे । त्यक्षामि ह्यन्यथाहं च देहं देहभृतां वर

सुदेहा बोली—हे मेरे प्रिय, जैसे भी हो तुम्हें पुत्र उत्पन्न करना ही होगा। अन्यथा, हे देहधारियों में श्रेष्ठ, मैं निश्चय ही इस देह का त्याग कर दूँगी।

Verse 24

सूत उवाच । एवमुक्तं तया श्रुत्वा सुधर्मा ब्राह्मणोत्तमः । शिवं सस्मार मनसा तदाग्रहनिपीडितः

सूत बोले—उसके वचन सुनकर ब्राह्मणों में श्रेष्ठ सुधर्मा, उस आग्रह से पीड़ित होकर, मन ही मन भगवान शिव का स्मरण करने लगा।

Verse 25

अग्नेरग्रेऽक्षिपत्पुष्पद्वयं विप्रो ह्यतंद्रितः । मनसा दक्षिणं पुष्पं तन्मेने पुत्रकामदम्

अग्नि के सामने उस सतर्क ब्राह्मण ने तुरंत दो पुष्प डाले। मन में उसने दाहिने पुष्प को पुत्र-प्राप्ति का वर देने वाला माना।

Verse 26

एवं कृत्वा पणं पत्नीमुवाच ब्राह्मणस्स च । अनयोर्ग्राह्यमेकं ते पुष्पं पुत्र फलाप्तये

इस प्रकार शर्त ठहराकर उस ब्राह्मण ने पत्नी से कहा—इन दोनों में से एक पुष्प तुम ग्रहण करो, पुत्र-फल की प्राप्ति के लिए।

Verse 27

तया च मनसा धृत्वा पुत्रश्चैव भवेन्मम । तदा च स्वामिना यच्च धृतं पुष्पं समेतु माम्

वह मुझे अपने मन में धारण करे, तो मैं निश्चय ही उसका पुत्र बनूँ। और तब उसके स्वामी (पति) के हाथ में जो पुष्प धरा था, वही पुष्प मेरे पास आ जाए।

Verse 28

इत्युक्त्वा च तया तत्र नमस्कृत्य शिवं तदा । नत्वा चाग्निं पुनः प्रार्थ्य गृहीतं पुष्पमेककम्

ऐसा कहकर उसने वहीं भक्तिभाव से भगवान् शिव को नमस्कार किया। फिर पवित्र अग्नि को प्रणाम कर, पुनः प्रार्थना करके, उसने एक ही पुष्प उठा लिया।

Verse 29

स्वामिना चिंतितं यच्च तद्गृहीतं तया न हि । सुदेहया विमोहेन शिवेच्छासंभवेन वै

स्वामी ने जो अभिप्राय किया था, उसे उसने स्वीकार नहीं किया; क्योंकि सुदेहा में शिवेच्छा से उत्पन्न मोह छा गया था।

Verse 30

तद्दृष्ट्वा पुरुषश्चैव निश्वासं पर्यमोचयत् । स्मृत्वा शिवपदांभोजमुवाच निजकामिनीम्

यह देखकर उस पुरुष ने गहरी साँस छोड़ी। फिर भगवान् शिव के चरणकमलों का स्मरण करके, उसने अपनी प्रिया से कहा।

Verse 31

सुधर्मोवाच । निर्मितं चेश्वरेणैव कथं चैवान्यथा भवेत् । आशां त्यज प्रिये त्वं च परिचर्य्यां कुरु प्रभोः

सुधर्म बोला—“यह तो स्वयं ईश्वर ने रचा है, फिर अन्यथा कैसे हो सकता है? हे प्रिये, आशा छोड़ो और प्रभु शिव की सेवा-परिचर्या करो।”

Verse 32

इत्युक्त्वा तु स्वयं विप्र आशां परिविहाय च । धर्मकार्यरतस्सोऽभूच्छंकरध्यानतत्परः

ऐसा कहकर वह ब्राह्मण स्वयं सारी लौकिक आशा छोड़कर धर्मकार्य में लग गया और शंकर-ध्यान में पूर्णतः तत्पर हो गया।

Verse 33

सा सुदेहाग्रहं नैव मुमोचात्मजकाम्यया । प्रत्युवाच पतिं प्रेम्णा सांजलिर्नतमस्तका

पुत्र की कामना से उसने अपने सुन्दर देह के मोह को तनिक भी न छोड़ा। फिर प्रेमभक्ति से हाथ जोड़कर, सिर झुकाकर, उसने पति को उत्तर दिया।

Verse 34

सुदेहोवाच । मयि पुत्रो न चास्त्वन्या पत्नीं कुरु मदाज्ञया । तस्यां नूनं सुतश्चैव भविष्यति न संशयः

सुदेहा बोली—“मुझसे पुत्र नहीं हुआ; मेरी आज्ञा से आप दूसरी पत्नी कर लीजिए। उससे निश्चय ही पुत्र होगा—इसमें संदेह नहीं।”

Verse 35

सूत उवाच । तदैव प्रथितो वै स ब्रह्मणश्शैवसत्तमः । उवाच स्वप्रियां तां च सुदेहां धर्म तत्परः

सूत बोले—उसी समय वह प्रसिद्ध ब्रह्मा, जो शिवभक्तों में श्रेष्ठ और धर्मपरायण था, अपनी प्रिया सुदेहा से बोला।

Verse 36

सुधर्मोवाच । त्वदीयं च मदीयं च सर्वं दुःखं गतं ध्रुवम् । तस्मात्त्वं धर्मविघ्नं च प्रियो मा कुरु सांप्रतम्

सुधर्म बोले—“तुम्हारा और मेरा समस्त दुःख निश्चय ही दूर हो गया है। इसलिए, प्रिये, इस समय धर्म में विघ्न मत बनो।”

Verse 37

सूत उवाच । इत्येवं वारिता सा च स्वामातुः पुत्रिकां तदा । गृहमानीय भर्तारं वृणु त्वेनामिदं जगौ

सूत बोले: इस प्रकार रोके जाने पर वह तब अपनी ही माता की पुत्री उस कन्या को घर ले आई और उससे बोली— “तू अपना पति चुन ले।”

Verse 38

सुधर्मोवाच । इदानीं वदसि त्वं च मत्प्रियेयं ततः पुनः । पुत्रसूश्च यदा स्याद्वै तदा स्पर्द्धां करिष्यसि

सुधर्मा बोले: अभी भी तुम उसे ‘मेरी प्रिया’ कहती हो; पर आगे चलकर जब पुत्र होगा, तब तुम निश्चय ही स्पर्धा करने लगोगी।

Verse 39

नाहं स्पर्द्धां भगिन्या वै करिष्ये द्विजसत्तम । उपयच्छस्व पुत्रार्थमिमामाज्ञापयामि च

हे द्विजश्रेष्ठ, मैं अपनी बहन के साथ स्पर्धा नहीं करूँगी। पुत्र-प्राप्ति के लिए आप इसे स्वीकार करें—यह मैं आदेश देती हूँ।

Verse 40

इत्येवं प्रार्थितस्सोऽपि सुधर्मा प्रियया तया । घुश्मां तां समुपायंस्त विवाहविधिना द्विजः

इस प्रकार अपनी प्रिया द्वारा प्रार्थित होकर द्विज सुधर्मा ने भी घुश्मा को स्वीकार किया और विवाह-विधि के अनुसार उससे विवाह किया।

Verse 41

ततस्तां परिणीयाथ प्रार्थयामास तां द्विजः । त्वदीयेयं कनिष्ठा हि सदा पोष्यानघे प्रिये

तत्पश्चात् उसका विधिवत् विवाह करके उस द्विज ने उससे प्रार्थना की—“प्रिये, हे अनघे! यह तुम्हारी कनिष्ठा बहन तुम्हारी ही है; इसका सदा पालन-पोषण करना।”

Verse 42

उक्तैव स च धर्मात्मा सुधर्मा शैवसत्तमः । यथायोग्यं चकाराशु धर्मसंग्रहमात्मनः

इस प्रकार उपदेश पाकर धर्मात्मा सुधर्मा—शिवभक्तों में श्रेष्ठ—ने अपनी योग्यता के अनुसार शीघ्र ही अपने लिए धर्म-संग्रह का सुव्यवस्थित संकलन कर लिया।

Verse 43

सा चापि मातृपुत्रीं तां दासीवत्पर्यवर्त्तत । परित्यज्य विरोधं हि पुपोषाहर्निशं प्रिया

वह भी उस माता और पुत्री की दासी के समान सेवा करने लगी; समस्त विरोध त्यागकर प्रिय स्त्री ने दिन-रात उनका पालन-पोषण किया।

Verse 44

कनिष्ठा चैव या पत्नी स्वस्रनुज्ञामवाप्य च । पार्थिवान्सा चकाराशु श्रियमेकोत्तरं शतम्

तब कनिष्ठ पत्नी ने बहन की अनुमति पाकर शीघ्र ही शुभ-समृद्धि के लिए मिट्टी के एक सौ एक लिङ्ग बनवाए।

Verse 45

विधानपूर्वकं घुष्मा सोपचारसमन्वितम् । कृत्वा तान्प्राक्षिपत्तत्र तडागे निकटस्थिते

घुष्मा ने विधिपूर्वक, उपचारों सहित, समस्त कर्म करके फिर उन (लिङ्गों) को पास स्थित तालाब में डाल दिया।

Verse 46

एवं नित्यं सा चकार शिवपूजां स्वकामदाम् । विसृज्य पुनरावाह्य तत्सपर्य्याविधानतः

इस प्रकार वह प्रतिदिन स्वधर्मानुकूल कामनाएँ पूर्ण करने वाले शिव की पूजा करती रही; विधिपूर्वक विसर्जन करके फिर आवाहन कर, नियमानुसार सेवा करती रही।

Verse 47

कुर्वन्त्या नित्यमेवं हि तस्याश्शंकरपूजनम् । लक्षसंख्याभवत्पूर्णा सर्वकामफलप्रदा

इस प्रकार नित्य ऐसे ही शंकर-पूजन करते-करते उसकी संख्या पूर्ण एक लाख हो गई, और वह पूजा समस्त कामनाओं के फल देने वाली बन गई।

Verse 48

कृपया शंकरस्यैव तस्याः पुत्रो व्यजायत । सुन्दरस्सुभगश्चैव कल्याणगुणभाजम्

शंकर की ही कृपा से उसके यहाँ पुत्र उत्पन्न हुआ—सुन्दर, सौभाग्यशाली और कल्याणकारी गुणों का सच्चा आश्रय।

Verse 49

तं दृष्ट्वा परमप्रीतः स विप्रो धर्मवित्तमः । अनासक्तस्सुखं भेजे ज्ञानधर्मपरायणः

उसे देखकर वह ब्राह्मण—धर्म के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ—अत्यन्त प्रसन्न हुआ। आसक्ति-रहित होकर उसने शान्ति से सुख पाया और ज्ञान तथा धर्म में दृढ़ रहा।

Verse 50

सुदेहा तावदस्यास्तु स्पर्द्धामुग्रां चकार सा । प्रथमं शीतलं तस्या हृदयं ह्यसिवत्पुनः

तब सुदेहा तीव्र स्पर्धा से भरकर वैसा ही करने लगी। पहले उसका हृदय शीतल और शांत था, पर फिर वह तलवार की तरह कठोर और तीक्ष्ण हो गया।

Verse 51

ततः परं च यज्जातं कुत्सितं कर्म दुःखदम् । सावधानेन मनसा श्रूयतां तन्मुनीश्वरा

इसके बाद जो निंद्य और दुःखद कर्म उत्पन्न हुआ—हे मुनिश्रेष्ठो—उसको अब सावधान और एकाग्र मन से सुनिए।

Frequently Asked Questions

The chapter initiates the Ghuśmeśa jyotirliṅga māhātmya by establishing the kṣetra (Girir-deva in the southern direction) and introducing an exemplary Vedic-orthodox, Śiva-aligned householder (Sudharmā) whose childlessness becomes the narrative problem that the jyotirliṅga’s grace will address.

The jyotirliṅga functions as the ‘locus of accessibility’ for transcendent Śiva: sacred geography (diśā + giri + kṣetra) encodes a theology where place, discipline (sandhyā/agni), and moral steadiness become conduits for anugraha. Sudharmā’s non-grief grounded in ātma-jñāna models inner purification, while the unresolved desire for progeny marks the boundary where ritual-site grace complements philosophical composure.

Śiva is highlighted specifically as Ghuśmeśa in the form of a jyotirliṅga (jyotirliṅgam udāhṛtam). No distinct named manifestation of Gaurī appears in the sampled opening verses; the feminine presence is represented narratively through Sudehā’s domestic and emotional role rather than a theophanic form.