Adhyaya 31
Kotirudra SamhitaAdhyaya 3145 Verses

रामेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation/Origin of the Rāmeśvara Liṅga)

इस अध्याय में सूत ऋषियों को रामेश्वर लिंग के प्रादुर्भाव की कथा सुनाने का संकल्प करते हैं। रामायण-प्रसंग में विष्णु का रामावतार, रावण द्वारा सीता-हरण, किष्किन्धा में सुग्रीव से मैत्री और वालि-वध, वानरों का खोज हेतु प्रेषण, हनुमान की सफलता तथा सीता का चूड़ामणि प्राप्त होना, और अंत में राम का दक्षिण समुद्र-तट पर पहुँचना वर्णित है। यह कथा शैव तीर्थ-प्रतिष्ठा का आधार बनती है—विष्णु के अवतार होकर भी राम, लंका-यात्रा से पूर्व शिव की कृपा हेतु लिंग-स्थापना करेंगे, जिससे कर्म और विजय का केंद्र शिव-भक्ति बनता है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्

सूतजी बोले—अब मैं ‘रामेश्वर’ नामक लिंग का वर्णन करता हूँ और वह प्राचीन काल में जैसे प्रकट हुआ, हे ऋषियो, उसे श्रद्धापूर्वक सुनो।

Verse 2

पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः

प्राचीन काल में सत्पुरुषों के प्रिय विष्णु पृथ्वी पर अवतरित हुए।

Verse 3

तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा

वहाँ, हे विप्रो, जनकनन्दिनी सीता को महान् मायावी रावण ने हर लिया और वह उसे लंका में अपने ही गृह में ले गया।

Verse 4

अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह

उसका अन्वेषण करने में तत्पर होकर वह ‘किष्किन्धा’ नामक पुरी गया। सुग्रीव का हितकर्ता बनकर उसने वलिन का वध किया।

Verse 5

तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै

वहाँ कुछ समय ठहरकर, उसी अन्वेषण में पूर्णतः तत्पर होकर, उसने लक्ष्मण तथा सुग्रीव आदि के साथ विचार-विमर्श किया।

Verse 6

कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे

राजपुत्र राम ने चारों दिशाओं में वानरों को भेजा—हनुमान आदि को अग्रणी बनाकर—उसके अन्वेषण के हेतु।

Verse 7

अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः

तब कपिश्रेष्ठ के मुख से जानकर कि सीता लंका गई हैं, और सीता का चूड़ामणि पाकर, राघव अत्यन्त हर्षित हुआ।

Verse 8

सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः

हे द्विज ऋषियो, उस समय कपिराज के साथ, लक्ष्मण सहित श्रीराम सुग्रीव-प्रधान पुण्यवान् और अत्यन्त बलशाली वानरों से घिरे हुए थे।

Verse 9

पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः

अठारह नाम वाले पद्म-आसनों सहित वह समुद्र के तट पर गया—जो दक्षिण दिशा में दिखाई देने वाला लवणाकर सागर है।

Verse 10

तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः

वहाँ पहुँचकर स्वयं राम समुद्र-तट पर खड़े हुए। वानरों से सेवित और लक्ष्मण के साथ, शिव-प्रिय भक्त, वे वहीं ठहरे।

Verse 11

हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी

“हाय जानकी! तुम कहाँ चली गईं? मैं उसे कब मिलूँगा? सागर अगाध है और वानरों की यह सेना पार नहीं कर सकती।”

Verse 12

राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः । लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै

वह ‘गिरिधर्ता’ नाम का राक्षस था, महाबल और पराक्रमी। ‘लंका’ नाम का दुर्गम दुर्ग था; और वह इंद्रजित का पुत्र था।

Verse 13

इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः

इस प्रकार विचार करके वह लक्ष्मण सहित नदी-तट पर खड़ा रहा; और अंगद आदि के नेतृत्व में वनवासी उसे ढाढ़स बँधाते रहे।

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्

उसी समय वहाँ राघव—शिव-भक्तों में श्रेष्ठ—ने प्रेमपूर्वक अपने भाई लक्ष्मण से कहा, जो जल की खोज में गया था।

Verse 15

राम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि

राम बोले—भ्रातृ लक्ष्मण, हे वीरों के स्वामी! मैं जल का अभिलाषी, प्यास से व्याकुल हूँ। अतः शीघ्र जल ले आओ; कुछ वानरों से भी मँगवा दो।

Verse 16

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः

सूत बोले—यह सुनकर वहाँ वानर दसों दिशाओं में दौड़ पड़े। जल लाकर वे प्रणाम करके सामने खड़े हुए और निवेदन करने लगे।

Verse 17

वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्

वानर बोले—स्वामिन्, यह जल ग्रहण कीजिए; तत्त्व (धर्म) की आज्ञा से हम इसे लाए हैं। यह अत्युत्तम, स्वादिष्ट, शीतल और प्राणों को तृप्त करने वाला है।

Verse 18

सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्

सूतजी बोले—अत्यन्त प्रसन्न होकर और करुणा-भरी दृष्टि से उन्हें देखकर, उन वचनों को सुनकर श्रीरामचन्द्र ने स्वयं उस जल को ग्रहण किया।

Verse 19

स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया

वह शिवभक्त जब उस जल को लेकर पीने लगा, उसी क्षण शिवेच्छा से उसके भीतर स्मरण जाग उठा।

Verse 20

न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै

यदि शम्भु का दर्शन न हुआ हो, तो पूजन का जल कैसे स्वीकार हो? वह तो अपना ही स्वामी, परमेश्वर, जो निश्चय ही समस्त आनंद देने वाला है।

Verse 21

इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः

ऐसा कहकर रघुवंश-श्रेष्ठ ने तब वह जल पिया; इसके बाद रघुनंदन ने पार्थिव (मृत्तिका) पूजन किया।

Verse 22

आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्

आवाहन आदि समस्त उपचारों की व्यवस्था करके, विधिपूर्वक सोलह उपचारों से प्रेमपूर्वक उसने भगवान शंकर की अर्चना की।

Verse 23

प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा

प्रणामों और दिव्य स्तोत्रों से यत्नपूर्वक शिव को संतुष्ट करके, वह राम शुद्ध भक्ति से आनंदित होकर शंकर से प्रार्थना करने लगा।

Verse 24

राम उवाच । स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्

राम बोले—हे स्वामी शम्भु, हे महादेव, आप सदा भक्तवत्सल हैं। शरण में आए हुए मुझको—अपने भक्त, दीन-मन वाले को—रक्षा कीजिए।

Verse 25

एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः

यह जलराशि अथाह है; हे भवतारण, तुम इस समुद्र को कैसे पार करोगे? रावण नाम का एक महावीर राक्षस है, जो अत्यन्त बलवान है।

Verse 26

वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् । ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये

वानरों का यह बल सचमुच चंचल है—युद्ध का अस्थिर साधन। तब मेरे प्रिय की प्राप्ति हेतु मेरा कार्य कैसे सिद्ध होगा?

Verse 27

तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्

अतः हे देव, हे सुव्रत, आप मुझे सहायता प्रदान करें। हे नाथ, आपकी सहायता के बिना मेरा कार्य सचमुच दुर्लभ है।

Verse 28

त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्

यहाँ आपका ही रावण भी सब प्रकार से सभी के लिए अजेय है। आपके दिए वर से गर्वित वह महावीर त्रिलोक-विजयी है।

Verse 29

अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव

मैं तो आपका दास हूँ और सर्वथा आपके अधीन हूँ। इसलिए हे सदाशिव, विचार करके आप ही मुझ पर कृपा-दृष्टि करें।

Verse 30

सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च

सूत ने कहा—इस प्रकार प्रार्थना करके और बार-बार नमस्कार करके, तब उसने ऊँचे स्वर में ‘जय-जय’ का घोष किया और ‘शंकर!’ भी पुकारा।

Verse 31

इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह

इस प्रकार वहाँ शिव की स्तुति करके, मंत्र और ध्यान में पूर्णतः लीन होकर, उसने फिर से पूजा की; और तत्पश्चात अपने स्वामी के सम्मुख नृत्य किया।

Verse 32

प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह

जब प्रेम में पिघले हृदय वाला भक्त गले से रुँधी हुई काँपती ध्वनि निकाल बैठा, तब देव शंकर अत्यन्त प्रसन्न हो गए।

Verse 33

सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्

तब महेश्वर—ज्योतिर्मय स्वरूप में, अपने अंग-शक्तियों और परिवार सहित—जैसा कहा गया था वैसा निर्मल रूप धारण करके शीघ्र प्रकट हुए।

Verse 34

ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्

तब राम-भक्ति से हृदय में संतुष्ट महेश्वर ने उसी क्षण कहा—“शिवमस्तु, कल्याण हो। वर माँगो; ‘राम’ में भक्ति रखो।”

Verse 35

तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् । कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः

उस दिव्य रूप को उसी समय देखकर वे सब स्वयं ही पवित्र हो गए। तब शिव-धर्म में परायण राघव ने भगवान् शिव की पूजा की।

Verse 36

स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः

विविध स्तुतियाँ करके, आनंद से भगवान् शिव को प्रणाम कर, उसने रावण के साथ युद्ध में अपने लिए विजय की प्रार्थना की।

Verse 37

ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्

तब राम-भक्ति से हृदय में प्रसन्न हुए महेश्वर प्रेम से भर उठे और फिर बोले— “हे महाराज, तुम्हारी जय हो!”

Verse 38

शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः

शिव द्वारा प्रदत्त विजय को पाकर और उनकी कृपामयी अनुमति प्राप्त करके, वह फिर से हाथ जोड़कर और मस्तक झुकाकर प्रार्थना करने लगा।

Verse 39

राम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर

राम बोले—हे स्वामी शंकर! यदि आप प्रसन्न हैं, तो लोकों के पावन हेतु और दूसरों के उपकार के लिए आप यहीं निवास करें।

Verse 40

सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले

सूत बोले—ऐसा कहे जाने पर शिव उसी स्थान पर लिंगरूप में प्रकट हो गए। और ‘रामेश्वर’ नाम से वे पृथ्वी-तल पर प्रसिद्ध हो गए।

Verse 41

रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्

उस पावन शैव-प्रभाव से राम ने सहज ही समुद्र पार किया। फिर रावण आदि राक्षसों का शीघ्र संहार करके अपनी प्रिया सीता को पुनः प्राप्त किया।

Verse 42

रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः

पृथ्वी पर रामेश्वर की अद्भुत और अतुल महिमा प्रकट हुई। वह भोग और मोक्ष दोनों देने वाला है तथा सदा भक्तों की अभिलाषाएँ पूर्ण करता है।

Verse 43

दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि

जो दिव्य गंगा-जल से सच्ची भक्ति सहित शिव—रामेश्वर—का स्नान कराता है, वह निश्चय ही जीवन्मुक्त होता है।

Verse 44

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

यहाँ देवताओं को भी दुर्लभ समस्त भोगों का उपभोग करके, अंत में परम ज्ञान प्राप्त कर वह निश्चय ही कैवल्य-मोक्ष को प्राप्त होता है।

Verse 45

इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्

इस प्रकार तुम्हें शिव का दिव्य ज्योतिर्लिंग ‘रामेश्वर’ कहा गया; इसका केवल श्रवण भी श्रोताओं के पापों का नाश करता है।

Frequently Asked Questions

It stages an etiological prelude to the Rāmeśvara Liṅga: Rāma’s Rāmāyaṇa journey is retold up to the southern seashore, positioning the forthcoming liṅga-establishment as the theological claim that righteous action culminates in Śiva-worship and depends upon Śiva’s sanction.

The liṅga functions as an axis of stabilization at a liminal threshold (the oceanic boundary before Laṅkā): it encodes the doctrine that agency (karma) is purified and empowered when anchored in Śiva-tattva, transforming a geographic edge into a metaphysical center through consecration.

Śiva is highlighted primarily through the toponymic/iconic manifestation ‘Rāmeśvara’—Śiva as present in the liṅga associated with Rāma’s worship—rather than through an anthropomorphic form; Gaurī is not foregrounded in the sampled passage.