Adhyaya 22
Kotirudra SamhitaAdhyaya 2240 Verses

Viśveśvara-māhātmya and the Nirguṇa–Saguṇa Emergence of Śiva (Śakti–Puruṣa/Prakṛti Discourse)

इस अध्याय में सूत ऋषियों से विश्वेश्वर की महिमा कहते हैं, जो महापातकों का नाश करने वाली है। दृश्य जगत को ‘वस्तुमात्रक’ प्रपंच बताया गया है, जिसका आधार चिदानन्द—नित्य, अविकार, अचल—है। उसी परम तत्त्व से ‘द्वितीय इच्छा’ प्रकट होती है और वही सगुण होकर ‘शिव’ कहलाता है। फिर शिव को पुरुष-तत्त्व और शक्ति को स्त्री-शक्ति के रूप में ध्रुव द्वैत बताया गया है, पर मूल एक ही चिदानन्द है। सृष्टि के आरम्भ में प्रकृति और पुरुष संशय में पड़ते हैं; तब निर्गुण परमात्मा की वाणी होती है कि उत्तम सृष्टि के लिए तप आवश्यक है। तप का स्थान पूछने पर पुरुष के निकट मध्याकाश में पञ्चक्रोश-परिमित तेजोमयी, सुसज्जित पुण्यपुरी/धाम प्रकट होता है। इस प्रकार अध्याय तत्त्व-प्रसव, आरम्भ-समस्या और तप द्वारा क्रमबद्ध सृष्टि को जोड़ते हुए विश्वेश्वर को पाप और अज्ञान हरने वाली कुंजी ठहराता है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । अतःपरं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम्

सूत बोले—हे श्रेष्ठ ऋषियों, अब आगे सुनिए; मैं अब विश्वेश्वर (भगवान् शिव) का वह माहात्म्य कहूँगा जो महापातकों का भी नाश करने वाला है।

Verse 2

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् । चिदानन्द स्वरूपं च निर्विकारं सनातनम्

इस जगत में जो कुछ भी ‘वस्तु’ मात्र के रूप में दिखाई देता है, वह वास्तव में चिदानन्दस्वरूप, निर्विकार और सनातन ही है।

Verse 3

तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोभवत् । स एव सगुणो जातश्शिव इत्यभिधीयते

उस कैवल्य में रमण करने वाले उसी परम तत्त्व में तब ‘द्वितीय’ की इच्छा उत्पन्न हुई; उसी से वह सगुण रूप में प्रकट हुआ और ‘शिव’ कहलाया।

Verse 4

स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः । यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्रीशक्तिस्सा हि कथ्यते

वही एक पुरुष-स्त्री रूप के भेद से दो प्रकार का हुआ; जो पुरुष है वह शिव कहलाता है, और जो स्त्री है वही उसकी शक्ति कही जाती है।

Verse 5

चिदानन्देस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ

चित् और आनन्द—इन दो तत्त्वों के स्वरूप से वे दोनों दिव्य पुरुष भी उत्पन्न किए गए।

Verse 6

अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः । तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः

हे श्रेष्ठ मुनियों, तब उन दोनों ने स्वभाववश देखा; और वे दोनों द्विज उन्हें देखकर उन्हें अपनी ही माता और पिता के रूप में पहचान गए।

Verse 7

महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ । तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः । तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततस्सृष्टिरनुत्तमा

प्रकृति और पुरुष दोनों महान संशय में पड़ गए। तब निर्गुण परमात्मा से एक दिव्य वाणी प्रकट हुई—“तप अवश्य करना चाहिए; उसी से अनुपम सृष्टि प्रकट होगी।”

Verse 8

प्रकृतिपुरुषाबूचतुः । तपसस्तु स्थलंनास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना । स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतश्शिव

प्रकृति और पुरुष बोले—हे प्रभो, अभी हम दोनों के लिए तप करने का स्थान नहीं है। हम कहाँ ठहरकर तप करें, हे शिव—आपकी आज्ञा के अनुसार?

Verse 9

ततश्च तेजसस्सारं पंचक्रोशात्मकं शुभम् । सर्वोपकरणैर्युक्तं सुंदरं नगरं तथा

तब दिव्य तेज के सार से पाँच क्रोश विस्तार वाला शुभ और भव्य नगर प्रकट हुआ, जो समस्त उपकारणों से युक्त और सुंदर रूप से सुसज्जित था।

Verse 10

निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च । अंतरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः

उसे रचकर निर्गुण परमेश्वर शिव ने अपनी ही उस अभिव्यक्ति को भेज दिया; और वह आकाश में स्थित होकर उस पुरुष के निकट ठहरी रही।

Verse 11

तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः । बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलंब्य च

तत्पश्चात् हरि (विष्णु) ने सृष्टि-इच्छा से उस पवित्र आधार का आश्रय लेकर, उसी परमेश्वर शिव के ध्यान का अवलम्बन करते हुए, बहुत काल तक तप किया।

Verse 12

श्रमेण जलधारश्च विविधाश्चाभवंस्तदा । ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किंचिददृश्यत

तब श्रम से जल की अनेक प्रकार की धाराएँ उत्पन्न हुईं। उनसे वह शून्य-सा विस्तार व्याप्त हो गया और और कुछ भी दिखाई न दिया।

Verse 13

ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद्दृश्यतेऽद्भुतम् । इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम्

तब विष्णु ने देखा और सोचा—“यह कैसा अद्भुत दृश्य दिखाई दे रहा है?” उस आश्चर्य को देखकर उन्होंने विस्मय से सिर हिलाया।

Verse 14

ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभो । तद्बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका

तब, हे प्रभो, (शिव के) कर्ण से मणि सबके सामने गिर पड़ी। उसी से ‘मणिकर्णिका’ नाम का महान तीर्थ प्रकट हुआ।

Verse 15

जलौघे प्लाव्यमाना सा पंचक्रोशी यदाभवत । निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा

जब वह पञ्चक्रोशी क्षेत्र जल-प्रवाह के वेग से बहने लगा, तब निर्गुण शिव ने शीघ्र ही उसे अपने त्रिशूल पर धारण कर रक्षा की।

Verse 16

विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह । तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शंकरशासनात्

वहीं विष्णु अपनी स्वपत्नी प्रकृति के साथ योगनिद्रा में शयन कर रहे थे। उनके नाभिकमल से शंकर की आज्ञा से ब्रह्मा उत्पन्न हुए।

Verse 17

शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिचक्रेऽद्भुता तदा । चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्मांडे यत्र निर्मिताः

भगवान् शिव की आज्ञा प्राप्त कर उसने तब अद्भुत सृष्टि-चक्र को प्रवर्तित किया। उसी ब्रह्माण्ड में चौदह लोक रचे और स्थापित किए गए।

Verse 18

योजनानां च पंचाशत्कोटिसंख्याप्रमाणतः । ब्रह्मांडस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः

पचास करोड़ योजन की गणना-प्रमाण के अनुसार ब्रह्माण्ड का विस्तार मुनियों द्वारा घोषित किया गया है।

Verse 19

ब्रह्मांडे कर्मणा बद्धा प्राणिनो मां कथं पुनः । प्राप्स्यंतीति विचिन्त्यैतत्पंचक्रोशी विमोचिता

ब्रह्माण्ड में कर्म-बन्धन से बँधे हुए प्राणी फिर मुझे कैसे प्राप्त करेंगे—यह विचार कर भगवान् ने पञ्चक्रोशी नामक मोक्षदायिनी पावन-भूमि को प्रकट किया।

Verse 20

इयं च शुभदा लोके कर्म नाशकरी मता । मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया

यह काशी लोक में शुभदायिनी है और कर्म-बन्धन का नाश करने वाली मानी गई है। काशी मोक्ष का मार्ग प्रकाशित करती है, सच्चा ज्ञान देती है और मुझे अत्यन्त प्रिय है।

Verse 21

अविमुक्तं स्वयं लिंगं स्थापितं परमात्मना । न कदाचित्त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक

अविमुक्त में परमात्मा ने स्वयं यह लिङ्ग स्थापित किया है। इसलिए, हे मेरे अंश, तुम्हें इस क्षेत्र को कभी भी नहीं छोड़ना चाहिए।

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां विश्वेश्वरमाहात्म्ये काश्यां रुद्रागमनवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण के चतुर्थ कोटिरुद्रसंहिता के विश्वेश्वर-माहात्म्य में ‘काशी में रुद्रागमन-वर्णन’ नामक बाईसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 23

ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् । तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम्

ब्रह्मा के दिन में वह निश्चय ही नष्ट नहीं होती। तब शिव उसे अपने त्रिशूल पर धारण करते हैं और मुनिगण भी उसे संभालते हैं।

Verse 24

पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः । कर्मणा कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते

और फिर जब ब्रह्मा सृष्टि रचते हैं, तब द्विज वहाँ स्थापित किए जाते हैं। तथा अपने आध्यात्मिक कर्म से सबको आकर्षित करने के कारण वह ‘काशी’ नाम से प्रसिद्ध और पठित है।

Verse 25

अविमुक्तेश्वरं लिंगं काश्यां तिष्ठति सर्वदा । मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि

अविमुक्तेश्वर नामक लिंग काशी में सदा विराजमान है; वह लोकों को, यहाँ तक कि महापातकियों को भी, मुक्ति देता है।

Verse 26

अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिस्सारूप्यादिर्मुनीश्वराः । अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा

हे मुनीश्वरों, अन्यत्र सारूप्य आदि मुक्तियाँ मिलती हैं; परन्तु यहीं जीवों को परम उत्तम सायुज्य-मुक्ति—भगवान् शिव से एकत्व—प्राप्त होती है।

Verse 27

येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी । पंचक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी

जिन्हें कहीं भी गति या आश्रय नहीं मिलता, उनके लिए वाराणसी पुरी ही शरण है। वहाँ की महापुण्य पञ्चक्रोशी यात्रा करोड़ों हत्यासमान पापों का भी नाश करती है।

Verse 28

अमरा मरणं सर्वे वांछतीह परे च के । भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शंकरप्रिया

अमर देवता भी यहाँ इस ‘मरण’ की कामना करते हैं; फिर अन्य कौन न करेगा? क्योंकि यह सदा भोग और मुक्ति देने वाली है, और शंकर को नित्य प्रिय है।

Verse 29

ब्रह्मा च श्लाघते चामूं विष्णुस्सिद्धाश्च योगिनः । मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा

ब्रह्मा इसकी प्रशंसा करते हैं, विष्णु भी; सिद्ध और योगी भी। मुनि तथा तीनों लोकों में स्थित अन्य जन सदा इसकी महिमा का गान करते हैं।

Verse 30

काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः

सचमुच, सौ वर्षों तक भी कहूँ तो काशी की महिमा पूरी तरह नहीं कह सकता। इसलिए मैं अपनी सामर्थ्य के अनुसार ही उसका वर्णन करता हूँ।

Verse 31

कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यंतस्सत्त्वो बहिस्तमाः । कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः । प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत्

तब कैलासपति—नाम से ‘कालाग्नि’—जो भीतर से सत्त्व-शुद्ध था, पर बाहर से तम से आवृत था, और जो स्वरूपतः निर्गुण होकर भी अनुग्रह हेतु गुण धारण करता है—अनेक प्रणाम करके ये वचन बोला।

Verse 32

रुद्र उवाच । विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः । कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे

रुद्र बोले—हे विश्वेश्वर, हे महेशान! मैं निःसंदेह आपका ही हूँ। हे महादेव, मुझ पर कृपा कीजिए; हे साम्ब, मुझे अपने पुत्र-तुल्य जानकर अनुग्रह करें।

Verse 33

स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया । तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते

समस्त लोकों के हित की कामना से आपको सदा यहीं ठहरना चाहिए। हे जगन्नाथ, लोकों का उद्धार कीजिए—हे जगत्पते, यही मेरी प्रार्थना है।

Verse 34

सूत उवाच । अविमुक्तेऽपि दान्तात्मा तं संप्रार्थ्य पुनः पुनः । नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शंकरम्

सूत बोले—अविमुक्त में भी वह दान्तात्मा उसे बार-बार प्रार्थना करता रहा; और नेत्रों से आँसू बहाकर, प्रेम-आनन्द से भरकर, उसने शंकर से कहा।

Verse 35

अविमुक्त उवाच । देवदेव महादेव कालामयसुभेषज । त्वं त्रिलोकपतिस्सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः

अविमुक्त ने कहा— हे देवों के देव, हे महादेव, कालरोग के परम औषध! आप ही सत्यतः त्रिलोकनाथ हैं; ब्रह्मा, अच्युत (विष्णु) आदि भी आपकी सेवा-पूजा करते हैं।

Verse 36

काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् । मया ध्यानतया स्थेयमचिंत्य सुखहेतवे

हे देव! काशीपुरी में आप राजसिंहासन स्वीकार करें। मैं तो अचिंत्य आनंद के हेतु ध्यान में स्थित रहूँगा।

Verse 37

मुक्तिदाता भवानेव कामदश्च न चापरः । तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितस्सदा

मुक्ति के दाता आप ही हैं और कामनाओं के दाता भी आप ही—दूसरा कोई नहीं। इसलिए भक्तों के उपकार हेतु उमा सहित सदा विराजमान रहें।

Verse 38

जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव । भक्तकार्य्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः

हे सदाशिव! आप समस्त जीवों को संसार-समुद्र से पार उतारिए। हे हर! अपने भक्त का कार्य पूर्ण कीजिए—मैं बार-बार प्रार्थना करता हूँ।

Verse 39

सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शंकरः । लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट्

सूत बोले—इस प्रकार विश्वनाथ द्वारा प्रार्थित होकर, सर्वराट् शंकर लोकों के उपकार हेतु वहीं भी स्थित रहे।

Verse 40

यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः । तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत्

जिस दिन से हर काशी में पधारे, उसी क्षण से वह काशी सर्वश्रेष्ठ तीर्थ बन गई।

Frequently Asked Questions

It argues that the same absolute reality is nirguṇa cidānanda yet becomes saguṇa ‘Śiva’ through a secondary will (dvitīyecchā); then, as Prakṛti and Puruṣa face doubt about creation, a divine command mandates tapas, culminating in the manifestation of a luminous pañcakrośa domain as the operative setting for austerity and ordered emergence.

Cidānanda signifies consciousness-bliss as the invariant substrate; ‘dvitīyecchā’ encodes the transition from absolute to relational lordship; Śiva–Śakti indicates one reality’s self-differentiation into power and possessor-of-power; and the pañcakrośa tejas-city functions as a mapped sacred field where tapas becomes spatially ‘installable,’ implying that cosmology and sacred geography co-author ritual efficacy.

Rather than a named iconographic avatāra, the chapter highlights Śiva in two theological modes—nirguṇa Paramaśiva and saguṇa Śiva (Īśvara)—and the concomitant emergence of Śakti as the feminine power, establishing the foundational Śiva–Śakti framework that later supports specific forms and shrine-identities such as Viśveśvara.