Shloka 49

प्रणवार्थपद्धतिवर्णनम्

Methodical Explanation of the Meaning of Praṇava/Om

Devanagari script

अतिगुह्यमिदम्विप्राः प्रणवार्थप्रकाशकम् । शिवज्ञानपरं ह्येतद्भवतामार्तिनाशनम्

Transliteration

atiguhyamidamviprāḥ praṇavārthaprakāśakam | śivajñānaparaṃ hyetadbhavatāmārtināśanam

Translation

हे विप्रों! यह अत्यन्त गुह्य उपदेश प्रणव के अर्थ को प्रकाशित करने वाला है। यह शिव‑ज्ञान में तत्पर है और तुम्हारे दुःख‑क्लेश का नाश करने वाला है।

Word by Word

• अति: very, exceedingly
• अति: Viśeṣaṇa (विशेषण-भाव/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपसर्ग/अव्यय (intensifier)

• गुह्यम्: secret, confidential
• गुह्यम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गुह्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति; एकवचन (agreeing with इदम्)

• इदम्: this (teaching)
• इदम्: Karta (कर्ता/उद्देश्य-वाक्य)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन

• विप्राः: O brāhmaṇas
• विप्राः: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; बहुवचन; संबोधनार्थे प्रयुक्त (address)

• प्रणव-अर्थ-प्रकाशकम्: revealing the meaning of the praṇava (Oṃ)
• प्रणव-अर्थ-प्रकाशकम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रणव (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + प्रकाशक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति; एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (प्रणवस्य अर्थस्य प्रकाशकः)

• शिव-ज्ञान-परम्: supreme as Śiva-knowledge / devoted to Śiva-knowledge
• शिव-ज्ञान-परम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शिव (प्रातिपदिक) + ज्ञान (प्रातिपदिक) + पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति; एकवचन; तत्पुरुषः (शिवज्ञानं परं यस्य/यत्)

• हि: indeed, for
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्धक)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic/causal particle)

• एतत्: this
• एतत्: Karta (कर्ता/उद्देश्य-वाक्य)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति; एकवचन

• भवताम्: of you (honored ones)
• भवताम्: Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (आदरार्थे); षष्ठी विभक्ति; बहुवचन

• आर्ति-नाशनम्: destroyer of distress
• आर्ति-नाशनम्: Pradhāna-pada (प्रधान/विधेय)
• Type: Noun
• Root: आर्ति (प्रातिपदिक) + नाशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति; एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (आर्तेः नाशनम्)

Speaker

Suta Goswami

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Sadāśiva

Mantra Metadata

Mantra: praṇava (Oṃ) (artha-prakāśa emphasized)

Type: gayatri

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It declares that the highest, most guarded instruction is the realization-centered knowledge of Śiva, revealed through understanding the Praṇava (Om), and that such Śiva-jñāna removes existential distress (ārti) and leads toward liberation.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

By pointing to Praṇava-meaning and Śiva-jñāna, the verse frames external worship (including Liṅga-pūjā and devotion to Saguna Śiva) as a gateway to inner realization—moving from form-based devotion to direct knowledge of Śiva as Pati, the liberating Lord.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Meditative japa and contemplation of the Praṇava (Om) with Śiva-bhāva—often supported in Shaiva practice by mantra-dhyāna (including Pañcākṣarī, "Om Namaḥ Śivāya")—is implied as the means to awaken Śiva-jñāna and dissolve distress.