Mantra 3
Sukta 10.184
Devata: Aśvins (as manifesters/healers) with the Aranī-fire symbolism
Samhita Patha (Devanagari)
हिरण्ययी अरणी यं निर्मन्थतो अश्विना । तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतवे ॥
Samhita Patha (IAST)
हि॒र॒ण्ययी॑ अ॒रणी॒ यं नि॒र्मन्थ॑तो अ॒श्विना॑ । तं त॒त गर्भं॑ हवामहे दश॒मे मा॒सि सूत॑वे ॥
Transliteration
hiraṇyáyī araṇī yáṃ nír-manthato aśvinā | táṃ tat gárbhaṃ havāmahe daśamé mā́si sūtáve ||
Translation
हिरण्यमयी अरणी—जिसे मथते हुए अश्विनौ (देव) प्रकट करते हैं—उस उसी गर्भ को हम पुकारते हैं, कि वह दसवें मास में प्रसव के लिए जन्म ले।
Padapatha (Word Analysis)
हि॒र॒ण्ययी॒ इति॑ । अ॒रणी॒ इति॑ । यम् । निः॒ऽमन्थ॑तः । अ॒श्विना॑ । तम् । ते॒ । गर्भ॑म् । ह॒वा॒म॒हे॒ दश॒मे मा॒सि सूत॑वे ॥हिरण्ययी इति । अरणी इति । यम् । निःमन्थतः । अश्विना । तम् । ते । गर्भम् । हवामहे दशमे मासि सूतवे ॥hiraṇyayī iti | araṇī iti | yam | niḥ-manthataḥ | aśvinā | tam | te | garbham | havāmahe daśame māsi sūtave
Word by Word
हिरण्ययीgolden, made of gold
हिरण्ययी:
विशेषण (कर्म/कर्मधारय-सम्बन्ध) — ‘अरणी’ का विशेषण
TypeAdjective
Rootहिरण्य (प्रातिपदिक) + -यी (स्त्री. प्रत्यय)
अरणीfire-drill (arani)
अरणी:
कर्म (यम्…निर्मन्थतः का कर्म)
TypeNoun
Rootअरणी (प्रातिपदिक)
यम्which, whom (that)
यम्:
कर्म (निर्मन्थतः का)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
निर्मन्थतःyou two churn/produce by churning
निर्मन्थतः:
क्रिया (कर्तृ: अश्विना)
TypeVerb
Rootमन्थ् (धातु) + निर्- (उपसर्ग)
अश्विनाthe two Aśvins
अश्विना:
कर्तृ (निर्मन्थतः के कर्ता)
TypeNoun (dual deity name)
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
तम्that (him/it)
तम्:
कर्म (हवामहे का)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तत्that very
तत्:
विशेषण (गर्भम् का)
TypePronoun/Determiner
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
गर्भम्embryo, foetus, child in the womb
गर्भम्:
कर्म (हवामहे का)
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
हवामहेwe invoke, we call upon
हवामहे:
क्रिया (कर्तृ: वयम्)
TypeVerb
Rootह्वा (धातु) [=हव्/हू]
दशमेin the tenth
दशमे:
अधिकरण (कालाधिकरण)
TypeAdjective (ordinal)
Rootदशम (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)
मासिin (the) month
मासि:
अधिकरण (काल: ‘मासि’)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक)
सूतवेfor giving birth, for delivery
सूतवे:
प्रयोजन/सम्प्रदान (हेतु/उद्देश्य: ‘प्रसवाय’)
TypeKṛdanta (verbal noun) / Infinitival-dative usage
Rootसू (धातु) → सूतव्/सूतु (कृदन्त-प्रातिपदिक, ‘प्रसव/जनन’ अर्थ) अथवा √सू + तुमुन्-प्रकारेण दातिव्