Mantra 1
Sukta 10.127
Devata: Rātrī (Night)
Samhita Patha (Devanagari)
रात्री व्यख्यदायती पुरुत्रा देव्यक्षभिः । विश्वा अधि श्रियोऽधित ॥
Samhita Patha (IAST)
रात्री॒ व्य॑ख्यदाय॒ती पु॑रु॒त्रा दे॒व्य१॒॑क्षभि॑: । विश्वा॒ अधि॒ श्रियो॑ऽधित ॥
Transliteration
rā́trī vy àkhyad āyatī́ purutrā́ devy àkṣábhiḥ | víśvā ádhi śríyo ’dhita ||
Translation
रात्रि प्रकट हुई है—अनेक दिशाओं से आती हुई, अपने दिव्य प्रकाशों (देव्यः क्षभिः) के साथ। वह समस्त श्री/वैभव के ऊपर अधिष्ठित हुई है।
Padapatha (Word Analysis)
रात्री॑ । वि । अ॒ख्य॒त् । आ॒ऽय॒ती । पु॒रु॒ऽत्रा । दे॒वी । अ॒क्षऽभिः॑ । विश्वाः॑ । अधि॑ । श्रियः॑ । अ॒धि॒त॒ ॥रात्री । वि । अख्यत् । आयती । पुरुत्रा । देवी । अक्षभिः । विश्वाः । अधि । श्रियः । अधित ॥rātrī | vi | akhyat | āyatī | puru-trā | devī | akṣa-bhiḥ | viśvāḥ | adhi | śriyaḥ | adhi ta
Word by Word
रात्रीःNight (goddess Night)
रात्रीः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootरात्रि- (प्रातिपदिक) < PIE *nókʷts (night)
विforth, apart, widely
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
अख्यत्appeared, became manifest
अख्यत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√ख्या (ख्याते) / √ख्यै (to appear, to become visible; to proclaim)
आयतीcoming on, approaching
आयती:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootआ-√या (to come, to go) → आयती (वर्तमान कृदन्त/शतृ-प्रत्ययः स्त्री)
पुरुत्राin many places, widely
पुरुत्रा:
अधिकरण (व्याप्ति/देश)
TypeIndeclinable
Rootपुरुत्रा (अव्यय; पुरु ‘many’ + -त्रा)
देवीthe goddess
देवी:
कर्तृ (अप्पोज़िशन)
TypeNoun
Rootदेवी- (प्रातिपदिक) < देव-
अक्षभिःwith (her) eyes
अक्षभिः:
करण
TypeNoun
Rootअक्ष- (प्रातिपदिक; ‘eye’ in RV also ‘axle/die’; here ‘eyes’)
विश्वाःall
विश्वाः:
कर्म (अधित् इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootविश्व- (सर्व/विशेषण-प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
—
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
श्रियोःof splendor/beauty, of prosperity
श्रियोः:
सम्बन्ध (अधि-स्थाने)
TypeNoun
Rootश्री- (प्रातिपदिक)
अधित्she placed upon, bestowed
अधित्:
क्रिया
TypeVerb
Rootअधि-√धा (to place upon, to bestow) → अधित्