Mantra 6
Sukta 1.66
Rishi: Gṛtsamada (traditional attribution for RV 1.66–1.75)
Devata: Agni (as inner fire/will; also bearer of luminous powers)
Chandas: Triṣṭubh (probable for this hymn section; traditional metrical assignment)
Samhita Patha (Devanagari)
चित्रो यदभ्राट् छ्वेतो न विक्षु रथो न रुक्मी त्वेषः समत्सु ॥
Samhita Patha (IAST)
चि॒त्रो यदभ्रा॑ट् छ्वे॒तो न वि॒क्षु रथो॒ न रु॒क्मी त्वे॒षः स॒मत्सु॑ ॥
Transliteration
citráḥ yád abhrā́ṭ śvetó ná vikṣú rátho ná rukmī́ tvéṣaḥ samátsu
Translation
जब वह अपने बहुरंगी तेज में चमक उठता है—जन-समुदायों के बीच श्वेत-शुद्ध—रथ के समान, स्वर्ण-दीप्ति के समान; तब वह समर-भीतर के संघर्षों में तीव्र शक्ति बन जाता है।
Padapatha (Word Analysis)
चि॒त्रः । यत् । अभ्रा॑ट् । श्वे॒तः । न । वि॒क्षु । रथः॑ । न । रु॒क्मी । त्वे॒षः । स॒मत्ऽसु॑ ॥चित्रः । यत् । अभ्राट् । श्वेतः । न । विक्षु । रथः । न । रुक्मी । त्वेषः । समत्सु ॥citraḥ | yat | abhrāṭ | śvetaḥ | na | vikṣu | rathaḥ | na | rukmī | tveṣaḥ | samat-su
Word by Word
चित्रःbright, splendid, variegated
चित्रः:
Kartā (वर्ण्यः/विशेष्यः—अग्निः/देवः implied)
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक) < PIE *(s)keid- ‘to shine, be bright/variegated’ (semantic)
यत्when; that which
यत्:
Adhikaraṇa/Relation marker (यदा/यत्—‘when/that which’ in Vedic usage)
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अभ्राट्shone forth, flashed
अभ्राट्:
Kriyā (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootभ्राज् (धातु) ‘दीप्तौ’
श्वेतःwhite, bright
श्वेतः:
Kartā (समनाधिकरण-विशेषणम् ‘चित्रः … श्वेतः’)
TypeAdjective
Rootश्वेत (प्रातिपदिक)
नlike, as
न:
(none) उपमा-चिह्नम्
TypeIndeclinable
Rootन (उपमा-निपात)
विक्षुamong the clans/peoples
विक्षु:
Adhikaraṇa (स्थान/परिसरः—‘among the clans/peoples’)
TypeNoun
Rootविś् (प्रातिपदिक) ‘settlement, clan’
रथःchariot
रथः:
Kartā (उपमानम्—‘like a chariot’)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
नlike, as
न:
(none) उपमा-चिह्नम्
TypeIndeclinable
Rootन (उपमा-निपात)
रुक्मीgolden, adorned with gold
रुक्मी:
Kartā (उपमानम्—‘like the golden/ornamented one’)
TypeAdjective (used substantively)
Rootरुक्मिन् (प्रातिपदिक) < रुक्म ‘gold ornament’
त्वेषःfierce, blazing
त्वेषः:
Kartā (समनाधिकरण-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootत्विष्/त्वेष (प्रातिपदिक; from धातु त्विष् ‘to be sharp/bright’)
समत्सुin battles
समत्सु:
Adhikaraṇa (युद्धेषु—‘in battles’)
TypeNoun
Rootसमत्स (प्रातिपदिक) ‘battle’