Mantra 10
Sukta 1.66
Rishi: Gṛtsamada
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh (probable)
Samhita Patha (Devanagari)
सिन्धुर्न क्षोदः प्र नीचीरैनोन्नवन्त गावः स्वर्दृशीके ॥
Samhita Patha (IAST)
सिन्धु॒र्न क्षोद॒: प्र नीची॑रैनो॒न्नव॑न्त॒ गाव॒: स्व१॒॑र्दृशी॑के ॥
Transliteration
síndhur ná kṣódaḥ prá nīcī́r áinot návante gā́vaḥ svàr-dṛśīke
Translation
सिन्धु के वेगवान प्रवाह की भाँति वह नीचे की धाराओं को आगे ढकेलता है; स्वर्दर्शी—सूर्य को देखने वाली—गौएँ (किरणें) उस दीप्तिमय दबाव के आगे झुककर आज्ञापूर्वक चलती हैं।
Padapatha (Word Analysis)
सिन्धुः॒ । न । क्षोदः॑ । प्र । नीचीः॑ । ऐ॒नो॒त् । नव॑न्ते । गावः॑ । स्वः॑ । दृशी॑के ॥सिन्धुः । न । क्षोदः । प्र । नीचीः । ऐनोत् । नवन्ते । गावः । स्वः । दृशीके ॥sindhuḥ | na | kṣodaḥ | pra | nīcīḥ | ainot | navante | gāvaḥ | svaḥ | dṛśīke
Word by Word
सिन्धुःthe river/stream (Sindhu)
सिन्धुः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसिन्धु- (प्रातिपदिक)
नlike/as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
क्षोदःthe surging/churning (mass of water), turbulence
क्षोदः:
कर्तृ (उपमान-कर्तृ)
TypeNoun
Rootक्षोद- (प्रातिपदिक; √क्षुद्/क्षोद् ‘to churn, agitate’ से)
प्रforth, forward
प्र:
—
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
नीचीःdownward (ones), downwards
नीचीः:
कर्म
TypeAdjective (used substantively)
Rootनीचि- (प्रातिपदिक; ‘downward, low’)
एनःsin, guilt, offense
एनः:
कर्म
TypeNoun
Rootएनस्- (प्रातिपदिक)
उन्नवन्तthey drove/pressed up, they lifted/raised
उन्नवन्त:
क्रिया
TypeVerb
Root√नु/नव् (गतौ/स्तुतौ) + उत् (उपसर्ग) ; वैदिक रूप ‘उन्नवन्त’ = 3pl imperfect/aorist-like injunctive usage
गावःthe cows (rays/cattle)
गावः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootगो- (प्रातिपदिक)
स्वर्दृशीकेsky-seeing, heaven-gleaming (cows/rays)
स्वर्दृशीके:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective (compound epithet)
Rootस्वर्- + दृश् (दृश् ‘to see’ से; समास/कृदन्त-आधार)