Shloka 5

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

Devanagari script

ततो ददर्शोछ्रचितमेघरूपंमनोहरं काञ्चनचारुरूपम्।रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपंगृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम्।।5.7.5।।

Transliteration

tato dadarśocchritamegharūpaṁ manoharaṁ kāñcanacārurūpam | rakṣo’dhipasyātmabalānurūpaṁ gṛhottamaṁ hy apratirūparūpam ||5.7.5||

Translation

तब उसने मेघ-सम ऊँचा उठता, मनोहर, स्वर्ण-रम्य रूप वाला—राक्षसाधिपति के आत्मबल के अनुरूप—अप्रतिम रूप से युक्त वह श्रेष्ठ भवन देखा।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/क्रमवाचक (temporal/sequence adverb)

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• उच्छ्रित-मेघ-रूपम्: having the form of a towering cloud
• उच्छ्रित-मेघ-रूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उद् (उपसर्ग) + √श्रि (धातु) → उच्छ्रित (कृदन्त) + मेघ (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/कर्म), एकवचन; समासः—उच्छ्रितस्य मेघस्य रूपम् (cloud-like in towering form)

• मनोहरम्: charming
• मनोहरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मनोहर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• काञ्चन-चारु-रूपम्: golden and beautiful in form
• काञ्चन-चारु-रूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन (प्रातिपदिक) + चारु (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—काञ्चनं च तत् चारुं च रूपं यस्य (golden and beautiful in appearance)

• रक्षः-अधिपस्य: of the lord of demons
• रक्षः-अधिपस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् (प्रातिपदिक) + अधिप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Gen), एकवचन; समासः—रक्षसाम् अधिपः

• आत्म-बल-अनुरूपम्: befitting (his) strength
• आत्म-बल-अनुरूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक) + अनुरूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—आत्मबलस्य अनुरूपम् (befitting his own might)

• गृह-उत्तमम्: the finest mansion
• गृह-उत्तमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—उत्तमं गृहं

• हि: indeed
• हि: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अवधान/हेतुवाचक (emphatic/causal)

• अप्रतिरूप-रूपम्: of incomparable form
• अप्रतिरूप-रूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ- (निषेध) + प्रतिरूप (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—अप्रतिरूपं रूपं यस्य (matchless in form)

Context

Hanuman beheld the magnificent and soul-captivating palace possessing the splendour of molten gold. Of matchless beauty, it looked like a towering cloud worthy of the might of Ravana, the lord of ogresses.

Characters & Entities

• Hanumān
• palace (gṛhottama)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights a Ramayana contrast: adharma can display grandeur. Dharma is not measured by external magnificence but by rightful conduct and truth.

What is the narrative situation?

Hanumān reaches the central, most splendid palace associated with the rākṣasa-king and assesses it as part of his search within the city.

Which character virtue is emphasized?

Courage with restraint: Hanumān approaches the seat of enemy power without arrogance or fear, maintaining secrecy and purpose.