Shloka 103

सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः

हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्

Devanagari script

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः।प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः।।।।

Transliteration

tatas tasyai praṇamya ahaṃ rājaputryai samāhitaḥ |

pradakṣiṇaṃ parikrāmam iha abhyudgata-mānasaḥ ||

Translation

फिर मैं संयत मन से उस राजकुमारी को प्रणाम करके, हृदय में उत्साह लिए, श्रद्धापूर्वक उसकी प्रदक्षिणा करने लगा।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रत्ययान्त)
• Form: अव्यय, अपादान/कालार्थक (adverb: ‘then/from there’)

• तस्यै: to her
• तस्यै: Sampradāna (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी विभक्ति (सम्प्रदान/Dative), एकवचन

• प्रणम्य: having bowed
• प्रणम्य: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र-नम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), अव्ययभाव; ‘having bowed’

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा विभक्ति (कर्ता), एकवचन

• राज-पुत्र्यै: to the princess
• राज-पुत्र्यै: Sampradāna (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक) + पुत्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (राज्ञः पुत्री)

• समाहितः: composed/focused
• समाहितः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समाहित (प्रातिपदिक; सम्+आ+धा धातोः क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to अहम्)

• प्रदक्षिणम्: clockwise (circumambulation)
• प्रदक्षिणम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: प्रदक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (accusative of manner)

• परिक्रामम्: I went around
• परिक्रामम्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि-क्रम् (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist/Past), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन; ‘I circumambulated/went around’

• इह: here
• इह: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (adverb of place)

• अभ्युद्गत-मानसः: with uplifted mind
• अभ्युद्गत-मानसः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभि+उद्+गम् (धातु; क्त) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अभ्युद्गतं मानसं यस्य) — ‘with uplifted/encouraged mind’

Context

"Reminded by her again (that Rama should turn up soon to take her), I offered reverential salutations by circumambulating her.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sītā (Rājaputrī)
• Pradakṣiṇa (ritual circumambulation)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Maryādā (proper conduct): honoring the virtuous through respectful gestures reinforces dharma even in urgent circumstances.

What is the narrative situation?

After receiving the token and message, Hanumān offers respectful salutations and circumambulates Sītā before departing.

Which character virtue is emphasized?

Reverence and discipline: Hanumān balances speed of mission with impeccable etiquette.