
हनूमद्बलप्रबोधनम् / Jāmbavān Rekindles Hanūmān’s Power
किष्किन्धाकाण्ड
इस सर्ग में जाम्बवान् विषादग्रस्त विशाल वानर-सेना को देखकर हनुमान् की आत्मशक्ति जगाते हैं। वे हनुमान् के मौन और संकोच का कारण पूछते हैं और गरुड़ (वैनतेय) का उदाहरण देकर बताते हैं कि हनुमान् का कंधा-बल, वेग और पराक्रम किसी से कम नहीं है। फिर जाम्बवान् हनुमान् की उत्पत्ति का वर्णन करते हैं—अंजना पूर्वजन्म में पुण्जिकस्थला नाम की अप्सरा थीं, शाप से मानुषी रूप में आईं; पवनदेव (मारुत) ने देह से नहीं, मन से उनका संयोग किया और बुद्धि, धैर्य तथा अद्भुत छलांग-शक्ति से युक्त पुत्र का वर दिया। बालक हनुमान् उदित सूर्य को फल समझकर उड़ चले; इन्द्र के वज्राघात से उनकी बाईं हनु टूट गई, इसी से ‘हनुमान्’ नाम प्रसिद्ध हुआ। वायु के रोष से जब उन्होंने चलना रोक दिया तो जगत् व्याकुल हो उठा; देवताओं ने उन्हें प्रसन्न किया। तब ब्रह्मा ने शस्त्रों से अवध्यता का वर दिया और इन्द्र ने यह वर दिया कि हनुमान् की मृत्यु केवल उनकी इच्छा से होगी। अंत में जाम्बवान् उन्हें महासागर लांघकर लंका जाने का उपदेश देते हैं; उपदेश से प्रेरित होकर हनुमान् अपना शरीर बढ़ाते हैं और समस्त वानरों में उत्साह भरकर महाप्लवन के लिए तत्पर हो जाते हैं।
Verse 1
अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम्।जाम्बवान्समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत्।।।।
सैकड़ों-हज़ारों की उस विषण्ण वानर-सेना को देखकर जाम्बवान ने इस प्रकार हनुमान से कहा।
Verse 2
वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर।तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनूमन्किं न जल्पसि।।।।
“हे हनुमान! वानर-लोक के वीर, समस्त शास्त्रों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ—तुम एकान्त में मौन धारण करके क्यों नहीं बोलते?”
Verse 3
हनूमन्हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि।रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च।।।।
हे हनुमान! तुम वानर-राज सुग्रीव के समान हो; और तेज तथा बल में राम और लक्ष्मण के भी तुल्य हो।
Verse 4
अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः।गरुत्मानिति विख्यात उत्तमस्सर्वपक्षिणाम्।।।।
अरिष्टनेमि की वंश-परम्परा में विनता का पुत्र वैनतेय महाबली है; वह ‘गरुत्मान’ नाम से विख्यात है और समस्त पक्षियों में श्रेष्ठ माना जाता है।
Verse 5
बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः।भुजङ्गानुद्धरन्पक्षी महावेगो महायशाः।।।।
मैंने अनेक बार समुद्र में उस महाबली, महावेगवान, महायशस्वी पक्षी को देखा है—जो नागों को उठाकर ले जाता है।
Verse 6
पक्षयोर्यद्बलं तस्य तावद्भुजबलं तव।विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनावहीयते।।।।
उसके पंखों में जितना बल है, उतना ही बल तुम्हारी भुजाओं में है; और पराक्रम तथा वेग में भी तुम उससे तनिक भी कम नहीं हो।
Verse 7
बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिपुङ्गव।विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न बुध्यसे।।।।
हे वानरश्रेष्ठ! बल, बुद्धि, तेज और धैर्य में तुम सब प्राणियों से विशिष्ट हो; फिर तुम अपने ही सामर्थ्य को क्यों नहीं पहचानते?
Verse 8
अप्सराप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला।अञ्जनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः।।4.66.8।।
अप्सराओं में श्रेष्ठ और विख्यात पुंजिकस्थला ही आगे चलकर ‘अंजना’ नाम से प्रसिद्ध हुई; वह वानर केसरि की पत्नी बनी।
Verse 9
विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि।अभिशापादभूत्तात वानरी कामरूपिणी।।।।
पुत्र! वह तीनों लोकों में विख्यात थी और पृथ्वी पर रूप में अनुपमा थी; परंतु शाप के कारण वह इच्छानुसार रूप धारण करने वाली वानरी बन गई।
Verse 10
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः।मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी।।।।विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी।अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसन्निभे।।।।
वह महात्मा वानर-राज कुञ्जर की पुत्री थी; रूप और यौवन से सम्पन्न होकर उसने मानुषी देह धारण की।
Verse 11
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः।मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी।।4.66.10।।विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी।अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसन्निभे।।4.66.11।।
वह विचित्र मालाओं और आभूषणों से सुसज्जित, बहुमूल्य रेशमी वस्त्र धारण किए, वर्षाकाल के मेघ-सम शिखर पर विचरती थी।
Verse 12
तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम्।स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपहरच्छनैः।।।।
पर्वत-शिखर पर खड़ी उस विशालाक्षी कन्या का शुभ पीला, लाल किनारे वाला वस्त्र पवन ने धीरे-धीरे उड़ा लिया।
Verse 13
स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ।स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम्।।।।
तब उसने उसके गोल, सुगठित जंघे, भरे हुए उन्नत स्तन और सुडौल, मनोहर मुख को देखा।
Verse 14
तां विशालायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम्।दृष्टवैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः।।।।
उस यशस्विनी स्त्री को—चौड़े नितंबों वाली, पतली कमर वाली, सर्वांग से शुभ और सुंदर—देखते ही पवन काम से मोहित हो गया।
Verse 15
स तां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः।मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम्।।।।
तब काम से व्याकुल, आत्मसंयम खो बैठा मारुत अपने लंबे भुजाओं से उस निर्दोष स्त्री को आलिंगन करने लगा।
Verse 16
सा तु तत्रैव सम्भ्रान्ता सुव्रता वाक्यमब्रवीत्।एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति।।।।
वहीं घबरा गई वह सती-साध्वी व्रतधारिणी बोली—“एक पति के प्रति निष्ठा का यह व्रत कौन नष्ट करना चाहता है?”
Verse 17
अञ्जनाया वच्शुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत।न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते सुभगे भयम्।।।।
अंजना के वचन सुनकर मारुत ने उत्तर दिया— “हे सुश्रोणि, हे सुभगे! मैं तुम्हें कदापि हानि नहीं पहुँचाता; तुम्हारे हृदय में भय न रहे।”
Verse 18
मनसाऽस्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनीम्।वीर्यवान्बुद्धिसम्पन्न: पुत्रस्तव भविष्यति।।।।
“हे यशस्विनी! मैंने केवल मन से ही तुम्हें आलिंगन किया है; तुम्हारा पुत्र वीर्यवान् और बुद्धिसंपन्न उत्पन्न होगा।”
Verse 19
महासत्त्वो महातेजा महाबलपराक्रमः।लङ्घने प्लवने चैव भविष्यति हि मत्समः।।।।
“वह महा-सत्त्ववान्, महातेजस्वी, महाबल-पराक्रमी होगा; छलाँग लगाने और उछलकर पार जाने में वह निश्चय ही मेरे समान होगा।”
Verse 20
एवमुक्ता ततस्तुष्टा जननी ते महाकपे।गुहायां त्वां महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभम्।।।।
“ऐसा कहे जाने पर, हे महाकपे! तुम्हारी जननी प्रसन्न हुई; हे महाबाहो! उसने गुहा में तुम्हें जन्म दिया—प्लवगों में श्रेष्ठ वृषभ के समान।”
Verse 21
अभ्युत्थितं ततस्सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने।फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युद्गतो दिवम्।।।।
तब महावन में बालक होकर तुमने उदित होते सूर्य को देखकर उसे फल समझा; उसे पकड़ने की इच्छा से उछलकर आकाश में जा पहुँचे।
Verse 22
शतानि त्रीणि गत्वाऽथ योजनानां महाकपे।तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं ततोगतः।।।।
हे महाकपि! तीन सौ योजन चलकर भी सूर्य के तेज से तुम प्रतिहत हुए, फिर भी तुमने तनिक भी विषाद नहीं किया।
Verse 23
तावदापपत स्तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे।क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं कोपाविष्टेन धीमता।।।।
हे महाकपि! जब तुम आकाश में वेग से नीचे गिर रहे थे, तब क्रोध से आविष्ट बुद्धिमान इन्द्र ने तुम पर वज्र फेंका।
Verse 24
तदा शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत।ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्त्यते।।।।
तब पर्वत-शिखर के अग्रभाग पर तुम्हारा बायाँ हनु (जबड़ा) टूट गया; इसी कारण तुम्हारा नाम ‘हनुमान्’ प्रसिद्ध हुआ।
Verse 25
तस्त्वावि निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहस्स्वयम्।त्रैलोक्ये भृशसङ्कृद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः।।।।
फिर तुम्हें आहत पड़ा देखकर स्वयं गन्धवह वायु अत्यन्त क्रुद्ध हो गया; प्रभञ्जन ने तीनों लोकों में वायु का प्रवाह ही रोक दिया।
Verse 26
सम्भ्रान्ताश्च सूरास्सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति।प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः।।4.66.26।।
जब त्रैलोक्य में क्षोभ फैल गया, तब सब देवगण घबरा उठे; और भुवन-स्वामी देवताओं ने क्रुद्ध मारुत (वायु) को शांत करने का प्रयत्न किया।
Verse 27
प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ।अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम।।।।
पवन के प्रसन्न हो जाने पर ब्रह्मा ने तुम्हें वर दिया—‘तात! सत्य-पराक्रमी! युद्ध में तुम शस्त्रों से अवध्य रहो।’
Verse 28
वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च।सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम्।।।।स्वच्छन्दतश्च मरणं तेभूयादिति वै प्रभो।
वज्र के प्रहार से भी तुम्हें अक्षत देखकर सहस्रनेत्र इन्द्र हर्षित हो उठा और उसने तुम्हें उत्तम वर दिया—‘प्रभो! तुम्हारी मृत्यु केवल तुम्हारी स्वेच्छा से ही हो।’
Verse 29
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः।।।।मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः।त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः।।।।
तुम केसरि के पुत्र हो—क्षेत्रज होकर भी भीषण पराक्रमी; और मारुत के औरस पुत्र भी हो। तेज में भी तुम उनके समान हो; वत्स, वायु-पुत्र होने से उड़ान में भी तुम उन्हीं के तुल्य हो।
Verse 30
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः।।4.66.29।।मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः।त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः।।4.66.30।।
तुम केसरि के पुत्र हो, क्षेत्रज होकर भी भयंकर पराक्रमी हो; और मारुत के सच्चे (औरस्) पुत्र हो। तेज में तुम उनके समान हो; हे वत्स, वायु-पुत्र होकर उड़ान में भी तुम उन्हीं के तुल्य हो।
Verse 31
वयमद्य गतप्राणा भवान्नस्त्रातु साम्प्रतम्।दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः कपिराज इवापरः।।।।
हम आज मानो प्राणहीन हो गए हैं; अब आप ही हमें तुरंत बचाइए। आप दक्षता और पराक्रम से सम्पन्न हैं—मानो दूसरे कपिराज हों।
Verse 32
त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना।त्रिस्सप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम्।।।।
हे तात! त्रिविक्रम के युग में मैंने पर्वतों, वनों और उपवनों सहित समस्त पृथ्वी की इक्कीस बार प्रदक्षिणा की थी।
Verse 33
तथा चौषधयोऽस्माभिस्सञ्चिता देवशासनात्।निष्पन्नममृतं याभिस्तदासीन्नो महद्बलम्।।।।
इसी प्रकार देवताओं की आज्ञा से हमने दिव्य औषधियाँ संचित कीं; जिनसे अमृत सिद्ध हुआ, और उसी से हमें महान् बल प्राप्त हुआ।
Verse 34
स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः।साम्प्रतं कालमस्माकं भवान्सर्वगुणान्वितः।।।।
अब मैं वृद्ध हो गया हूँ, मेरा पूर्व पराक्रम क्षीण हो गया है; इस समय हमारे लिए आप—समस्त गुणों से युक्त—ही आश्रय हैं।
Verse 35
तद्विजृम्भस्व विक्रान्त: प्लवतामुत्तमो ह्यसि।त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामा हि सर्वा वानरवाहिनी।।।।
अतः हे विक्रान्त! अपने सामर्थ्य को जाग्रत् कर विस्तार करो; तुम छलाँग लगाने वालों में श्रेष्ठ हो, और समस्त वानर-सेना तुम्हारा पराक्रम देखने को उत्सुक है।
Verse 36
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम्।परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव।।।।
उठो, वानरों में व्याघ्र! इस महा-सागर को लाँघो। हे हनुमान! समस्त प्राणियों में तुम्हारी गति और सामर्थ्य परम श्रेष्ठ है।
Verse 37
विषण्णा हरयस्सर्वे हनुमन्किमुपेक्षसे।विक्रमस्व महावेगो विष्णुस्त्रीन्विक्रमानिव।।।।
हे हनुमान! सब वानर विषाद में हैं—तुम क्यों उपेक्षा कर रहे हो? हे महावेगवान्, आगे बढ़ो; जैसे त्रिविक्रम विष्णु ने तीन पगों से लोकों को नाप लिया, वैसे ही पराक्रम करो।
Verse 38
ततस्तु वै जाम्बवता प्रचोदितःप्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः।प्रहर्षयंस्तां हरिवीरवाहिनींचकार रूपं महदात्मनस्तदा।।।।
तब जाम्बवान् के प्रेरित करने पर पवनपुत्र कपि हनुमान ने अपना वास्तविक वेग-पराक्रम पहचान लिया; और वीर वानरों की उस सेना को हर्षित करने हेतु उन्होंने अपना शरीर विशाल रूप में बढ़ा लिया।
The pivotal action is Jāmbavān’s intervention against paralysis by doubt: he reframes Hanūmān’s silence as a failure of self-recognition and urges decisive action to cross the ocean for the common mission, restoring collective responsibility.
Capability becomes effective only when remembered and directed by right counsel: the sarga teaches that latent power (bala/tejas) must be joined to purpose, humility, and service, so that personal gifts become instruments of dharma.
The mahārṇava (great ocean) functions as the central geographic threshold; other landmarks include the mountain peak where Hanūmān falls and the cave (guhā) of his birth, while cultural motifs include divine boons, the Trivikrama paradigm, and the vajra as a marked mythic object.