Shloka 5

लक्ष्मणक्रोधः सुग्रीवप्रबोधनं च

Lakshmana’s Wrath and the Summoning of Sugriva

Devanagari script

तमात्तबाणासनमुत्पतन्तंनिवेदितार्थं रणचण्डकोपम्।उवाच रामः परवीरहन्तास्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम्।।

Transliteration

tam ātta-bāṇāsanam utpatantaṃ niveditārthaṃ raṇa-caṇḍa-kopam | uvāca rāmaḥ para-vīra-hantā sva-vekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam ||

Translation

धनुष-बाण हाथ में लिए उछल पड़े, अपना प्रयोजन निवेदित कर चुके और रण के लिए प्रचण्ड क्रोध से भरे लक्ष्मण को देखकर, शत्रु-वीरों का संहारक राम ने संयत, स्नेहपूर्ण और मनुहार भरे वचन कहे।

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम

• आत्तबाणासनम्: having taken up bow and arrows
• आत्तबाणासनम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आत्त-बाण-आसन (प्रातिपदिक; आत्त+बाण+आसन)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-कृदन्त ‘आत्त’ (आ+दा); तत्पुरुषः (आत्तं बाणासनं यस्य)

• उत्पतन्तम्: springing up
• उत्पतन्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्+पत् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• निवेदितार्थम्: whose purpose was stated (seeking audience)
• निवेदितार्थम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निवेदित-अर्थ (प्रातिपदिक; निवेदित+अर्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-कृदन्त ‘निवेदित’ (नि+विद् caus/निवेदयति); तत्पुरुषः (निवेदितः अर्थः यस्य)

• रणचण्डकोपम्: fierce in battle-anger
• रणचण्डकोपम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रण-चण्ड-कोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुषः/कर्मधारय-प्रायः (रणे चण्डः कोपः यस्य)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद

• रामः: Rama
• रामः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• परवीरहन्ता: slayer of enemy heroes
• परवीरहन्ता: Apposition (विशेषण-भावे/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पर-वीर-हन्तृ (प्रातिपदिक; हन् धातु-नृ)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (परस्य वीरस्य हन्ता)

• स्ववेक्षितम्: considered/observed by himself
• स्ववेक्षितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व-वेक्षित (प्रातिपदिक; स्व+वेक्षित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-कृदन्त ‘वेक्षित’ (वि+ईक्ष्); तत्पुरुषः (स्वेन वेक्षितम्)

• सानुनयम्: with conciliation
• सानुनयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स-अनुनय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुषः (अनुनयेन सह)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

Context

Rama, a slayer of enemy heroes but not of those who seek his refuge, spoke in a conciliatory tone to Lakshmana who jumped, wielding bow and arrows, inspired with his fierce fighting spirit.

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is restraint guided by discernment: even when wronged, righteous leadership uses measured speech and appropriate means rather than uncontrolled rage.

What is the narrative situation?

Lakshmana prepares to confront Sugriva for delaying assistance; Rama intervenes, calming him and shaping the approach to remain within dharmic limits.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s composure and moral governance—he channels justified anger into a disciplined, conciliatory response.