Previous Verse
Next Verse

Shloka 116

पम्पा

तीर-वर्णनम् / Rama’s Lament at Pampa and the Approach to Rishyamuka

स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने।अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते।।।।

smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane | ati-sneha-pariṣvaṅgād vartir ārdrāpi dahyate ||

वियोग से उत्पन्न दुःख को स्मरण कर, प्रियजन के प्रति इस आसक्ति को संयमित करो। अत्यधिक स्नेह के आलिंगन से तो भीगी हुई बत्ती भी, तेल में लिपटकर, जल उठती है।

स्मृत्वाhaving remembered
स्मृत्वा:
पूर्वकालक्रिया (Prior action)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु)
Formक्त्वान्त (Gerund/Absolutive), अव्ययभाव
वियोग-जम्born of separation
वियोग-जम्:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootवियोग (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक; from √जन्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (दुःखम्)
दुःखम्sorrow
दुःखम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootदुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
त्यजabandon
त्यज:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√त्यज् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
स्नेहम्affection, attachment
स्नेहम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootस्नेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
प्रियेin/for a beloved
प्रिये:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootप्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; विशेषण (जने)
जनेperson
जने:
अधिकरण (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन
अति-स्नेह-परिष्वङ्गात्from excessive oil-saturation/embrace of oil
अति-स्नेह-परिष्वङ्गात्:
हेतु/अपादान (Cause/Ablative)
TypeNoun
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय) + स्नेह (प्रातिपदिक) + परिष्वङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति (Ablative/पञ्चमी), एकवचन; कारणार्थक पञ्चमी (cause)
वर्तिःwick
वर्तिः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
आर्द्राwet
आर्द्रा:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootआर्द्र (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (वर्तिः)
अपिeven
अपि:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपवाद-अव्यय (even/also)
दह्यतेis burned
दह्यते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√दह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive)

'Remembrance of loved ones causes sorrow. Even a wet cotton wick gets burnt by embracing excessive oil. Hence abandon grief.

R
Rama
L
Lakshmana
S
Sita (implied as the beloved cause of separation)

FAQs

Dharma prioritizes purposeful action over paralyzing attachment: love is honored, but clinging grief must be checked so one can fulfill responsibility.

Lakshmana explains to Rama how obsessive remembrance can worsen separation-sorrow and urges him to redirect emotion into action.

Practical discernment (viveka): transforming emotion into disciplined resolve rather than indulgent lamentation.