Previous Verse
Next Verse

Shloka 22

मायामृगदर्शनम्

The Vision of the Illusory Deer

एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम्।।।।लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः।उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः।।।।

evaṁ sītāvacaḥ śrutvā taṁ dṛṣṭvā mṛgam adbhutam | lobhitas tena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ | uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṁ lakṣmaṇaṁ vacaḥ ||

इस प्रकार सीता के वचन सुनकर और उस अद्भुत मृग को देखकर, उसके रूप से आकृष्ट तथा सीता द्वारा प्रेरित होकर, हर्षित राघव ने अपने भ्राता लक्ष्मण से वचन कहा।

एवम्thus, in that manner
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
सीतावचःSītā's words
सीतावचः:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसीता-वचस् (प्रातिपदिक; सीता + वचस्)
Formतत्पुरुष-समास: सीतायाः वचः (Sītā's words); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; अर्थः: ‘having heard’
तम्that (him/it)
तम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; अर्थः: ‘having seen’
मृगम्deer
मृगम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अद्भुतम्wonderful
अद्भुतम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअद्भुत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; मृगम् इति पदस्य विशेषणम्
लोभितःtempted, enticed
लोभितः:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
TypeVerb
Rootलुभ् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formकृदन्त (Past passive participle/क्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; राघवः इति कर्तृपदस्य विशेषणम्
तेनby that
तेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
रूपेणby (its) form/appearance
रूपेण:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
सीतयाby Sītā
सीतया:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootसीता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
and
:
समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
प्रचोदितःprompted, urged
प्रचोदितः:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
TypeVerb
Rootप्र-चुद् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formकृदन्त (Past passive participle/क्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; राघवः इति कर्तृपदस्य विशेषणम्
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम
राघवःRāghava (Rama)
राघवः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootराघव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
हृष्टःdelighted
हृष्टः:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootहृष् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formकृदन्त (Past participle used adjectivally), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; राघवः इति पदस्य विशेषणम्
भ्रातरम्to (his) brother
भ्रातरम्:
सम्प्रदान/कर्म (Addressee as recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
लक्ष्मणम्Lakṣmaṇa
लक्ष्मणम्:
सम्प्रदान (Recipient/Addressee/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भ्रातरम् इति पदस्य अप्पोजिशन (apposition)
वचःwords
वचः:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

By his golden colour resembling the rising Sun, by his horns with excellent gems shining like the milkyway, even Rama's mind was wonder-struck.

S
Sītā
R
Rāma (Rāghava)
L
Lakṣmaṇa
D
deer (mṛga)

FAQs

It cautions that external beauty and loved ones’ urging can sway judgment. Dharma demands that leaders act from discernment rather than from temptation or emotional prompting.

A narrative pivot: Rāma, influenced by Sītā and the deer’s appearance, begins instructing Lakṣmaṇa—leading toward the separation central to the abduction plot.

Fraternal coordination and responsibility: Rāma turns to Lakṣmaṇa, indicating reliance on duty-bound support in crisis.