Shloka 11

Devanagari script

कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः।।।।

Transliteration

kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |

vanesmin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ ||

Translation

लक्ष्मण! हाथी के समान उग्र, भयानक तेज से दीप्त इस राक्षस के लिए इस वन में एक अत्यन्त गहरा गड्ढा खोदो।

Word by Word

• कुञ्जरस्य: of an elephant
• कुञ्जरस्य: Upamana-sambandha (उपमान-सम्बन्ध/Genitive of comparison)
• Type: Noun
• Root: कुञ्जर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• इव: like
• इव: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा-सूचक

• रौद्रस्य: of the dreadful one
• रौद्रस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रौद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषण (of राक्षसस्य)

• राक्षसस्य: of the demon
• राक्षसस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive: of the demon)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• अस्य: of this
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive: of this)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• लक्ष्मण: O Lakshmana
• लक्ष्मण: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• वने: in the forest
• वने: Adhikarana (अधिकरण/Location)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• अस्मिन्: in this
• अस्मिन्: Adhikarana-anvaya (अधिकरण-विशेषण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सर्वनाम

• सुमहत्: very large
• सुमहत्: Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुमहत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of श्वभ्रम्)

• श्वभ्रम्: a pit
• श्वभ्रम्: Karma (कर्म/Object of खन्यताम्)
• Type: Noun
• Root: श्वभ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• खन्यताम्: let (it) be dug
• खन्यताम्: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: √खन् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive): ‘let it be dug’

• रौद्र-वर्चसः: of fearful splendor
• रौद्र-वर्चसः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रौद्र (प्रातिपदिक) + वर्चस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘of fearful radiance’ (qualifier of राक्षसस्य)

Context

Dig a deep pit to bury this demon, dreadful like an elephant and emitting a fearful glow.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Virādha (implied rākṣasa)
• forest (Araṇya)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Rāma directs a decisive, orderly response to a violent threat—upholding kṣatriya-dharma by neutralizing harm and ensuring the danger does not recur.

What is the narrative situation?

After subduing the rākṣasa Virādha, Rāma instructs Lakṣmaṇa to dig a deep pit in the forest to dispose of him.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s leadership and clarity in action—issuing practical instructions while maintaining the duty to protect.