Adhyaya 49
Srishti KhandaAdhyaya 49134 Verses

Adhyaya 49

Brahmin Right Conduct: Morning Remembrance, Bathing, Purification, and Tarpaṇa Method

नारद पूछते हैं कि ब्राह्मण का तेज किन कारणों से बढ़ता और किनसे नष्ट होता है। ब्रह्मा उत्तर में आह्निक का क्रम बताते हैं—रात्रि के अंत/प्रातःकाल उठकर देवताओं और आदर्श महापुरुषों का स्मरण, फिर शौचाचार: दिशा-नियम से मलोत्सर्ग, दंतकाष्ठ से दंतधावन, संध्या में संयम, और समय के अनुसार सरस्वती का ध्यान। इसके बाद मृद्-लेपन का पाप-नाशक मंत्र सहित विधान, वैदिक स्नान के प्रकार, तथा जल को विष्णु का क्षेत्र मानकर जल-तत्त्व की महिमा कही गई है। फिर पितृ-तर्पण की विधि—उचित समय, कुशा और काले तिल का प्रयोग, हस्त-मुद्राएँ, दिशा, वस्त्र-शुद्धि, और वे निषेध जिनसे तर्पण निष्फल हो जाता है। अंत में शौच, शिष्टाचार, वर्जन, वाणी-नीति आदि आचार-नियमों का विस्तार कर बताया गया है कि सदाचार से स्वर्ग और मोक्ष की प्राप्ति होती है।

Shlokas

Verse 1

नारद उवाच । केनाचारेण विप्रस्य ब्रह्मतेजो विवर्धते । केनाचारेण तस्यैव ब्राह्मं तेजो विनश्यति

नारद बोले—किस आचरण से ब्राह्मण का ब्रह्मतेज बढ़ता है? और किस आचरण से उसी का पवित्र ब्राह्म तेज नष्ट हो जाता है?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । शयनीयात्समुत्थाय रात्र्यंशे द्विजसत्तमः । देवांश्चैव स्मरेन्नित्यं तथा पुण्यवतो ध्रुवम्

ब्रह्मा बोले—रात्रि के एक अंश में शय्या से उठकर द्विजश्रेष्ठ को नित्य देवताओं का स्मरण करना चाहिए, और पुण्यवान ध्रुव का भी स्थिर भाव से स्मरण करना चाहिए।

Verse 3

गोविंदं माधवं कृष्णं हरिं दामोदरं तथा । नारायणं जगन्नाथं वासुदेवमजं विभुम्

गोविंद, माधव, कृष्ण, हरि तथा दामोदर; नारायण, जगन्नाथ, वासुदेव—अज और सर्वव्यापी प्रभु—(इनका स्मरण करे)।

Verse 4

सरस्वतीं महालक्ष्मीं सावित्रीं वेदमातरम् । ब्रह्माणं भास्करं चन्द्रं दिक्पालांश्च ग्रहांस्तथा

सरस्वती, महालक्ष्मी और वेदमाता सावित्री; तथा ब्रह्मा, भास्कर (सूर्य), चंद्रमा, दिशाओं के पालक देव और ग्रहों का भी (स्मरण/पूजन करे)।

Verse 5

शङ्करं च शिवं शंभुमीश्वरं च महेश्वरम् । गणेशं च तथा स्कन्दं गौरीं भागीरथीं शिवाम्

मैं शंकर—शिव, शंभु, ईश्वर और महेश्वर को नमस्कार करता हूँ; तथा गणेश और स्कन्द को भी; गौरी को और भागीरथी गंगा—शिवा, मंगलमयी—को वंदन करता हूँ।

Verse 6

पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको जनार्दनः । पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः

राजा नल पुण्य-कीर्ति से विभूषित हैं; जनार्दन भी पुण्य-कीर्ति वाले हैं। वैदेही (सीता) भी पुण्य-कीर्ति से युक्त हैं; और युधिष्ठिर भी पुण्य-कीर्ति वाले हैं।

Verse 7

अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः । कृपः परशुरामश्च सप्तैते चीरजीविनः

अश्वत्थामा, बलि, व्यास, हनुमान, विभीषण, कृप और परशुराम—ये सात चिरंजीवी (दीर्घजीवी) हैं।

Verse 8

एतान्यस्तु स्मरेन्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

जो मनुष्य प्रातः उठकर इनका नित्य स्मरण करता है, वह ब्रह्महत्या आदि पापों से भी मुक्त हो जाता है—इसमें संदेह नहीं।

Verse 9

सकृदुच्चरिते तात सर्वयज्ञफलं लभेत् । गवां शतसहस्राणां दानस्य फलमश्नुते

हे तात, इसका एक बार उच्चारण करने मात्र से मनुष्य को समस्त यज्ञों का फल मिलता है; और एक लाख गौओं के दान का फल भी प्राप्त होता है।

Verse 10

ततश्चापि शुचौ देशे मलमूत्रं परित्यजेत् । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ दिवा कुर्यादुदङ्मुखः

इसके बाद शुद्ध स्थान में मल-मूत्र का त्याग करे—रात्रि में दक्षिणाभिमुख और दिन में उत्तराभिमुख होकर।

Verse 11

परतो दंतकाष्ठं च तृणैरुदुंबरादिभिः । अतः परं च संध्यायां संयतश्च द्विजो भवेत्

फिर तृणों से अथवा उदुम्बर आदि वृक्षों के दन्तकाष्ठ से दाँत शुद्ध करे; इसके बाद संध्या-काल में द्विज संयमयुक्त हो।

Verse 12

पूर्वाह्णे रक्तवर्णां तु मध्याह्ने शुक्लवर्णिकाम् । सायं सरस्वतीं कृष्णां द्विजो ध्यायेद्यथाविधि

पूर्वाह्न में सरस्वती को रक्तवर्णा, मध्याह्न में शुक्लवर्णा और सायंकाल में कृष्णवर्णा रूप में द्विज विधिपूर्वक ध्यान करे।

Verse 13

ततः समाचरेत्स्नानं यथाज्ञानेन यत्नतः । अंगं प्रक्षालयित्वा तु मृद्भिः संलेपयेत्ततः

इसके बाद अपने ज्ञान के अनुसार यत्नपूर्वक स्नान करे; शरीर को धोकर फिर शुद्धि-हेतु मृत्तिका (मिट्टी) का लेप करे।

Verse 14

शिरोदेशे ललाटे च नासिकायां हृदि भ्रुवोः । बाह्वोः पार्श्वे तथा नाभौ जान्वोरङ्घ्रिद्वये तथा

शिरोभाग, ललाट, नासिका, हृदय और भ्रूमध्य में; तथा भुजाओं पर, पार्श्वों पर, नाभि में, घुटनों पर और दोनों चरणों पर भी।

Verse 15

एका लिंगे गुदे तिस्रस्तथा वामकरे दश । उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्सता

शुद्धि चाहने वाला पुरुष लिंग पर एक बार, गुदा पर तीन बार, बाएँ हाथ पर दस बार और दोनों हाथों पर साथ में सात बार मिट्टी लगाए।

Verse 16

अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम्

हे वसुंधरा! अश्वों से रौंदी गई, रथों से रौंदी गई, विष्णु के चरण-क्रम से पवित्र हुई—हे मृत्तिका! मेरे पूर्वसंचित पापों को हर लो।

Verse 17

अनेनैव तु मंत्रेण मृत्तिकां यस्तनौ क्षिपेत् । सर्वपापक्षयस्तस्य शुचिर्भवति मानवः

जो इसी मंत्र से मृत्तिका को अपने शरीर पर लगाए, उसके सब पाप नष्ट हो जाते हैं और वह मनुष्य शुद्ध हो जाता है।

Verse 18

ततस्तु वेदपूर्वेण स्नानं कुर्याद्विचक्षणः । नदे नद्यां तथा कूपे पुष्करिण्यां तटाकके

तदनंतर विवेकी पुरुष वेदविहित विधि से स्नान करे—चाहे नाले में, नदी में, कुएँ में, पुष्करिणी (कमल-सर) में या तालाब में।

Verse 19

जलराशौ च वप्रे च घटस्नानं तथोत्तरम् । कारयेद्विधिवन्मर्त्यः सर्वपापक्षयाय च

मनुष्य जलराशि में और तट/वप्र पर विधिपूर्वक घट-स्नान करे, तथा उसके बाद का उत्तरकर्म भी करे—जिससे समस्त पापों का पूर्ण क्षय हो।

Verse 20

प्रातःस्नानं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । यः कुर्यात्सततं विप्रो विष्णुलोके महीयते

प्रातःकाल का स्नान महापुण्यदायक और समस्त पापों का नाशक है। जो ब्राह्मण इसे नित्य करता है, वह विष्णुलोक में सम्मानित होता है।

Verse 21

प्रातः संध्यासमीपे च यावद्दंडचतुष्टयम् । तावत्पानीयममृतं पितॄणामुपतिष्ठते

प्रातः संध्या के समीप चार दण्डों की अवधि तक अर्पित जल पितरों के लिए अमृत के समान उपस्थित रहता है।

Verse 22

परतो घटिकायुग्मं यावद्यामैकमाह्निकम् । मधुतुल्यं जलं तस्मिन्पितॄणां प्रीतिवर्धनम्

इसके बाद दो घटिकाओं से लेकर एक याम तथा आह्निक-काल तक वहाँ अर्पित जल मधु के समान होकर पितरों की तृप्ति बढ़ाता है।

Verse 23

ततस्तु सार्द्धयामैकं जलं क्षीरमयं स्मृतम् । क्षीरमिश्रं जलं तावद्यावद्दण्डचतुष्टयम्

फिर एक सार्ध-याम तक वह जल क्षीरमय कहा गया है; और चार दण्डों की अवधि तक वह जल दूध से मिश्रित के समान रहता है।

Verse 24

अतः परं च पानीयं यावद्धि प्रहरत्रयम् । तत्परं लोहितं प्रोक्तं यावदस्तंगतो रविः

इसके आगे तीन प्रहर तक वह जल पीने योग्य माना जाता है; उसके बाद सूर्यास्त तक वह लालिमा युक्त कहा गया है।

Verse 25

चतुर्थप्रहरे स्नाने रात्रौ वा तर्पयेत्पितॄन् । तत्तोयं रक्षसामेव ग्रहणेन विना स्मृतम्

यदि कोई चतुर्थ प्रहर के स्नान में या रात्रि में पितरों को तर्पण दे, तो ग्रहण-काल के बिना वह जल शास्त्रानुसार केवल राक्षसों के योग्य कहा गया है।

Verse 26

पानीयं सर्वसिर्द्ध्य्थं पुरैव निर्मितं मया । रक्षार्थं तस्य तोयस्य यक्षाश्चैव धुरंधराः

“समस्त सिद्धियों की प्राप्ति हेतु यह पान-जल मैंने प्राचीन काल में ही रचा। और उस जल की रक्षा के लिए धुरंधर यक्ष नियुक्त किए गए।”

Verse 27

न प्राप्नुवंति पितरो ये च लोकांतरं गताः । दुष्प्राप्यं सलिलं तेषामृते स्वान्मर्त्यवासिनः

जो पितर लोकान्तर को चले गए हैं, वे स्वयं जल प्राप्त नहीं कर पाते; अपने ही मर्त्य-लोकवासी स्वजनों के बिना उनके लिए जल दुर्लभ है।

Verse 28

तस्माच्छिष्यैश्च पुत्रैश्च पौत्रदौहित्रकादिभिः । बंधुवर्गैस्तथा चान्यैस्तर्पणीयं पितृव्रतैः

अतः पितृ-व्रत में स्थित जनों को पितरों का तर्पण करना चाहिए—शिष्यों, पुत्रों, पौत्रों, दौहित्रों आदि द्वारा; तथा बंधु-वर्ग और अन्य लोगों द्वारा भी।

Verse 29

नारद उवाच । जलस्य दैवतं ब्रूहि तर्पणस्य विधिं मयि । यथा जानामि देवेश तत्वतो वक्तुमर्हसि

नारद बोले—“जल के अधिष्ठातृ देवता को बताइए और मुझे तर्पण की विधि समझाइए। हे देवेश! जिससे मैं तत्त्वतः ठीक-ठीक जान सकूँ, वैसा ही आप कहने योग्य हैं।”

Verse 30

ब्रह्मोवाच । जलस्य देवता विष्णुःस र्वलोकेषु गीयते । जलपूतो भवेद्यस्तु विष्णुस्तच्छंकरो भवेत्

ब्रह्मा बोले—जल के अधिदेवता विष्णु हैं, जिनकी कीर्ति सब लोकों में गाई जाती है। जो जल से पवित्र होता है, वहाँ विष्णु का सान्निध्य होता है; और वही सान्निध्य शंकर-स्वरूप हो जाता है।

Verse 31

जलं गंडूषमात्रं तु पीत्वा पूतो भवेन्नरः । विशेषात्कुशसंसर्गात्पीयूषादधिकं जलम्

केवल एक कुल्ला-भर जल पी लेने से मनुष्य पवित्र हो जाता है। विशेषकर कुश के संसर्ग से युक्त जल तो अमृत से भी अधिक पावन माना गया है।

Verse 32

सर्वदेवालयो दर्भो मयायं निर्मितः पुरा । कुशमूले भवेद्ब्रह्मा कुशमध्ये तु केशवः

यह पवित्र दर्भ (कुश) समस्त देवताओं का आलय है; इसे मैंने प्राचीन काल में रचा था। कुश के मूल में ब्रह्मा हैं और कुश के मध्य में केशव (विष्णु) हैं।

Verse 33

कुशाग्रे शंकरं विद्धि कुश एते प्रतिष्ठिताः । कुशहस्तः सदा मेध्यः स्तोत्रं मंत्रं पठेद्यदि

कुश के अग्रभाग में शंकर को जानो; ये कुश-तृण प्रतिष्ठित पवित्र आधार हैं। हाथ में कुश धारण करने वाला सदा मेध्य (शुद्ध) रहता है, विशेषकर जब वह स्तोत्र और मंत्र का पाठ करता है।

Verse 34

सर्वं शतगुणं प्रोक्तं तीर्थे साहस्रमुच्यते । कुशाः काशास्तथा दूर्वा यवपत्राणि व्रीहयः

समस्त (धर्मफल) को सौ गुना कहा गया है; और तीर्थ में वह हजार गुना बताया गया है। (अर्पण हेतु) कुश, काश, दूर्वा, जौ के पत्ते तथा व्रीहि (चावल) आदि (विहित) हैं।

Verse 35

बल्वजाः पुंडरीकाश्च कुशास्सप्त प्रकीर्तिताः । आनुपूर्व्येण मेध्याः स्युः कुशा लोके प्रतिष्ठिताः

बल्वज, पुंडरीक तथा कुशा-तृण के सात भेद कहे गए हैं। क्रम से वे सब पवित्र करने वाले माने जाते हैं; इसलिए कुशा लोक में पावन रूप से प्रतिष्ठित है।

Verse 36

विना मंत्रेण यत्स्नानं सर्वं तन्निष्फलं भवेत् । अमृतात्स्वादुतामेति संस्पर्शाच्च तिलस्य च

मंत्र के बिना किया गया स्नान सब प्रकार से निष्फल हो जाता है। पर तिल के स्पर्श से वह अमृत के समान मधुर फल देने वाला बन जाता है।

Verse 37

तस्माच्च तर्पयेन्नित्यं पितॄंस्तिलजलैर्बुधः । दशभिश्च तिलैस्तावत्पितॄणां प्रीतिरुत्तमा

इसलिए बुद्धिमान पुरुष को नित्य तिल-मिश्रित जल से पितरों का तर्पण करना चाहिए। केवल दस तिलों से भी पितरों की उत्तम तृप्ति होती है।

Verse 38

अग्निस्तंभभयाद्देवा न चेच्छन्त्यतिविस्तरम् । स्नात्वा यस्तर्पयेन्नित्यं तिलमिश्रोदकैः पितॄन्

अग्नि-स्तंभ के भय से देवता अधिक आगे बढ़ना नहीं चाहते थे। पर जो व्यक्ति स्नान करके नित्य तिल-मिश्रित जल से पितरों का तर्पण करता है—

Verse 39

नीलपंडविमोक्षेण त्वमावास्या तिलोदकैः । वर्षासु दीपदानेन पितॄणामनृणो भवेत्

‘नीलपण्ड-विमोक्ष’ के अनुष्ठान से, अमावस्या को तिलोदक अर्पित करने से, और वर्षा-ऋतु में दीपदान करने से मनुष्य पितरों के ऋण से मुक्त हो जाता है।

Verse 40

वत्सरैकममायां तु तर्पयेद्यस्तिलैः पितृन् । विनायकत्वमाप्नोति सर्वदेवैः प्रपूज्यते

जो व्यक्ति अमावस्या के दिन पूरे एक वर्ष तक तिलों से पितरों का तर्पण करता है, वह विनायकत्व को प्राप्त होता है और समस्त देवताओं द्वारा पूजित होता है।

Verse 41

युगाद्यासु च सर्वासु यस्तिलैस्तर्पयेत्पितॄन् । उक्तं यद्वाप्यमायां तु तस्माच्छतगुणाधिकम्

जो युगादि आदि समस्त पवित्र अवसरों पर तिलों से पितरों का तर्पण करता है, उसके लिए जो फल कहा गया है, माघ मास की अमावस्या में वह उससे सौ गुना अधिक हो जाता है।

Verse 42

अयने विषुवे चैव राकामायां तथैव च । तर्पयित्वा पितृव्यूहं स्वर्गलोके महीयते

अयन, विषुव तथा पूर्णिमा की रात्रि में भी पितरों के समुदाय का तर्पण करके मनुष्य स्वर्गलोक में सम्मानित होता है।

Verse 43

तथा मन्वंतराख्यायामन्यस्यां पुण्यसंस्थितौ । ग्रहणे चंद्रसूर्यस्य पुण्यतीर्थे गयादिषु

इसी प्रकार मन्वन्तर नामक अन्य पवित्र काल में, तथा चन्द्र और सूर्य के ग्रहण में—विशेषकर गया आदि पुण्य तीर्थों में—धर्म में स्थित होकर (अत्यधिक) पुण्य प्राप्त होता है।

Verse 44

तर्पयित्वा पितॄन्याति माधवस्य निकेतनम् । तस्मात्पुण्याहकं प्राप्य तर्पयेत्पितृसंचयम्

पितरों का तर्पण करके मनुष्य माधव (विष्णु) के धाम को प्राप्त होता है। इसलिए शुभ दिन पाकर पितृसमूह का तर्पण करना चाहिए।

Verse 45

तर्पणं देवतानां च पूर्वं कृत्वा समाहितः । अधिकारी भवेत्पश्चात्पितॄणां तर्पणे बुधः

समाहित चित्त से पहले देवताओं का तर्पण करके, फिर उसके बाद बुद्धिमान पुरुष पितरों के तर्पण का अधिकारी होता है।

Verse 46

श्राद्धे भोजनकाले च पाणिनैकेन दापयेत् । उभाभ्यां तर्पणे दद्याद्विधिरेष सनातनः

श्राद्ध में और भोजन परोसते समय एक हाथ से ही देना चाहिए; पर तर्पण में दोनों हाथों से देना चाहिए—यही सनातन विधि है।

Verse 47

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा शुचिस्तु तर्पयेत्पितॄन् । तृप्यतामिति वाक्येन नामगोत्रेण वै पुनः

दक्षिणाभिमुख होकर और शुद्ध रहकर पितरों को तर्पण करे; फिर नाम-गोत्र का उच्चारण करते हुए ‘तृप्यताम्’ कहे—‘आप तृप्त हों’।

Verse 48

अकृष्णैर्यत्तिलैर्मोहात्तर्पयेत्पितृसंचयम् । भूम्यां ददाति यदपो दाता चैव जले स्थितः

यदि कोई मोहवश काले न होने वाले तिलों से पितृसमूह का तर्पण करे, और दाता स्वयं जल में खड़ा होकर जलांजलि भूमि पर दे—तो वह कर्म दोषयुक्त माना जाता है।

Verse 49

वृथा तद्दीयते दानं नोपतिष्ठति कस्यचित् । स्थले स्थित्वा जले यस्तु प्रयच्छेदुदकं नरः

वह दान व्यर्थ दिया जाता है, किसी को फल नहीं देता—जो मनुष्य स्थल पर खड़ा होकर जल में जलांजलि अर्पित करता है।

Verse 50

नोपतिष्ठेत्पितॄणां तु सलिलं तन्निरर्थकम् । आर्द्रवासा जले यस्तु कुर्यादुदकतर्पणम्

जो व्यक्ति जल में खड़े होकर भीगे वस्त्र धारण करके पितरों को जल-तर्पण करता है, उसका दिया हुआ जल पितरों तक नहीं पहुँचता; वह निष्फल हो जाता है।

Verse 51

पितरस्तस्य तृप्यंति सहदेवैस्सदानघ । रजकैः क्षालितं वस्त्रमशुद्धं कवयो विदुः

हे निष्पाप! उसके पितर देवताओं सहित तृप्त होते हैं; परन्तु कविजन कहते हैं कि धोबी द्वारा धोया हुआ वस्त्र अशुद्ध माना जाता है।

Verse 52

हस्तप्रक्षालने चैव पुनर्वस्त्रं तु शुध्यति । शुष्कवासाः शुचौ देशे स्थाने यत्तर्पयेत्पितॄन्

हाथ धो लेने से वस्त्र पुनः शुद्ध हो जाता है। सूखे वस्त्र पहनकर, शुद्ध स्थान और उचित आसन में पितरों को तर्पण करना चाहिए।

Verse 53

ततो दशगुणेनैव तुष्यंति पितरो ध्रुवम् । स्नानं संध्यां च पाषाणे खड्गे वा ताम्रभाजने

तब पितर निश्चय ही दस गुना अधिक तृप्त होते हैं। स्नान और संध्या-उपासना पत्थर पर, या खड्ग पर, अथवा ताम्र-पात्र में करनी चाहिए।

Verse 54

तर्पणं कुरुते यस्तु प्रत्येकं च शताधिकम् । रौप्यांगुलीयं तर्जन्यां धृत्वा यत्तर्पयेत्पितॄन्

जो व्यक्ति प्रत्येक पितर के लिए सौ से अधिक बार तर्पण करता है, और तर्जनी में रजत अँगूठी धारण करके पितरों को तर्पण अर्पित करता है, उसे विशेष पुण्य प्राप्त होता है।

Verse 55

सर्वं च शतसाहस्रगुणं भवति नान्यथा । तथैवानामिकायां तु धृत्वा स्वर्णांगुलीं बुधः

सब कुछ का पुण्य एक लाख गुना हो जाता है—अन्यथा नहीं। वैसे ही बुद्धिमान पुरुष अनामिका में स्वर्ण-अंगूठी धारण करके…

Verse 56

तर्पयेत्पितृसंदोहं लक्षकोटिगुणं भवेत् । अंगुष्ठदेशिनी मध्ये सव्यहस्तस्य खड्गकम्

पितरों के समुदाय को तर्पण करे; उसका पुण्य लक्ष-कोटि गुना हो जाता है। बाएँ हाथ के अंगूठे और तर्जनी के बीच ‘खड्ग’ मुद्रा बनती है…

Verse 57

धृत्वानामिकया रत्नमंजलेरक्षयंफलं । स्नानार्थमभिगच्छंतं देवाः पितृगणैः सह

अनामिका में रत्न-मंजरी धारण करने से अक्षय फल मिलता है। स्नान के लिए जाते हुए उसे देवता पितृगणों सहित आ पहुँचे।

Verse 58

वायुभूतानुगच्छंति तृषार्ताः सलिलार्थिनः । निराशास्ते निवर्तंते वस्त्रनिष्पीडनेन च

प्यास से पीड़ित जल-खोजी केवल वायु-रूप (मृगतृष्णा) के पीछे दौड़ते हैं; पर निराश होकर वे वस्त्र निचोड़ते हुए भी लौट आते हैं।

Verse 59

तस्मान्न पीडयेद्वस्त्रमकृत्वा पितृतर्पणम् । तिस्रःकोट्योऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे

इसलिए पितृ-तर्पण किए बिना वस्त्र न निचोड़े। क्योंकि मनुष्य के शरीर में तीन करोड़ और आधा करोड़ रोम होते हैं।

Verse 60

स्रवंति सर्वतीर्थानि तस्मान्न परिपीडयेत् । देवाः पिबंति शिरसि श्मश्रुतः पितरस्तथा

वहाँ समस्त तीर्थ प्रवाहित होते हैं; इसलिए उसे कष्ट या आघात न पहुँचाए। देवता शिरोभाग में पीते हैं और पितृगण दाढ़ी से भी पान करते हैं।

Verse 61

चक्षुषोरपि गंधर्वा अधस्तात्सर्वजंतवः । देवाः पितृगणाः सर्वे गंधर्वा जंतवस्तथा

नेत्रों से भी गन्धर्व उत्पन्न होते हैं और उनके नीचे समस्त जीव रहते हैं। वहाँ देवता, समस्त पितृगण, तथा गन्धर्व और अन्य प्राणी भी विद्यमान हैं।

Verse 62

स्नानमात्रेण तुष्यंति स्नानात्पापं न विद्यते । नित्यस्नानं च यः कुर्यात्स नरः पुरुषोत्तमः

केवल स्नान से (देवता) प्रसन्न होते हैं; स्नान से पाप नहीं रहता। जो मनुष्य नित्य स्नान करता है, वही पुरुषोत्तम है।

Verse 63

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो नाकलोकेमहीयते । स्नानं तर्पणपर्यंतं देवा महर्षयो विदुः

समस्त पापों से मुक्त होकर वह स्वर्गलोक में पूजित होता है। स्नान से लेकर तर्पण तक की विधि को देवता और महर्षि जानते (और बताते) हैं।

Verse 64

अतः परं च देवानां पूजनं कारयेद्बुधः । गणेशं पूजयेद्यस्तु विघ्नस्तस्य न जायते

इसके बाद बुद्धिमान पुरुष देवताओं का पूजन कराए। जो गणेश का पूजन करता है, उसके लिए विघ्न उत्पन्न नहीं होते।

Verse 65

आरोग्यार्थं च सूर्यं च धर्ममोक्षाय माधवम् । शिवं च कृत्यकामार्थं सर्वकामाय चंडिकाम्

आरोग्य के लिए सूर्यदेव की उपासना करे; धर्म और मोक्ष के लिए माधव (विष्णु) का भजन करे। कृत्य-कर्मों की सिद्धि और इच्छित कार्यों के लिए शिव की पूजा करे; और समस्त कामनाओं की पूर्ति हेतु देवी चण्डिका की आराधना करे।

Verse 66

देवांस्तु पूजयित्वा तु वैश्वदेवबलिं चरेत् । वह्निकार्यं ततः कृत्वा यज्ञं ब्राह्मणतर्पणम्

देवताओं की विधिपूर्वक पूजा करके वैश्वदेव-बलि करे। फिर अग्नि-सम्बन्धी कर्म पूर्ण करके यज्ञ करे और शास्त्रानुसार ब्राह्मण-तर्पण (अतिथि-सत्कार सहित) करे।

Verse 67

देवानां सर्वसत्वानां पुनस्त्रिविष्टपं व्रजेत् । गतागतं स्थिरं कृत्वा कामान्मोक्षं सुखं दिवम्

देवताओं और समस्त प्राणियों के लिए (जीव) फिर त्रिविष्टप (स्वर्ग) को प्राप्त होता है। आवागमन को स्थिर कर (अर्थात् उसका निरोध कर) वह अभिलषित फल—मोक्ष, सुख और दिव्य स्वर्ग-स्थिति—को प्राप्त करता है।

Verse 68

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नित्यं कर्माणि कारयेत् । नारद उवाच । किमर्थं च जलं तात देवाः पितृगणैः सह

इसलिए समस्त प्रयत्न से नित्य शास्त्रोक्त कर्म कराए/करे। नारद बोले—“तात! देवता पितृगणों सहित जल किस प्रयोजन से (माँगते/अपेक्षते) हैं?”

Verse 69

न प्राप्नुवंति सर्वज्ञ लभंते मानवा यथा । ब्रह्मोवाच । पुरा सृष्टं मया तोयं सर्वदेवमयामृतम्

हे सर्वज्ञ! वे मनुष्यों की भाँति (वस्तु) प्राप्त नहीं करते। ब्रह्मा बोले—पूर्वकाल में मैंने वह जल रचा था, जो अमृत-तुल्य और सर्वदेवमय है।

Verse 70

तस्यैव रक्षणार्थं च रक्षा यक्षा धनुर्धराः । घ्नंति ते पितरं देवमस्मद्वाक्यान्न मानुषम्

उसी की रक्षा के लिए धनुर्धारी राक्षस और यक्ष, हमारे वचन का पालन करते हुए, अपने ही पिता—उस दिव्य देव—का वध करते हैं; किसी साधारण मनुष्य का नहीं।

Verse 71

पशवः पक्षिणः कीटा मर्त्यलोके व्यवस्थिताः । मर्त्यजाताश्च देवा ये तथैव मानुषा ध्रुवम्

पशु, पक्षी और कीट इस मर्त्यलोक में स्थित हैं; और जो देव भी मर्त्य-योनि में जन्म लेते हैं, वे भी निश्चय ही उसी प्रकार मनुष्य ही कहलाते हैं।

Verse 72

तर्पयित्वा गुरुं नित्यं सुरलोके प्रतिष्ठिताः । अस्नायी च मलं भुंक्ते अजपी पूयशोणितम्

जो नित्य गुरु का तर्पण/संतोष करते हैं, वे सुरलोक में प्रतिष्ठित होते हैं। पर जो स्नान नहीं करता वह मल खाता है, और जो जप नहीं करता वह पीप और रक्त का भक्षण करता है।

Verse 73

अकृत्वा तर्पणं नित्यं पितृहा चोपजायते । ब्रह्महत्यासमं पापं देवानामप्यपूजने

जो नित्य तर्पण नहीं करता, वह मानो पितृघाती बन जाता है। देवताओं की पूजा का भी त्याग करना ब्रह्महत्या के समान पाप है।

Verse 74

सन्ध्याकृत्यमकृत्वा च सूर्यं हंति च पापकृत् । नारद उवाच । ब्राह्मणस्य सदाचारक्रमं ब्रूहि च कर्मणाम्

जो पापी संध्या-कर्म नहीं करता, वह मानो सूर्य का वध करता है। नारद बोले—“ब्राह्मण के सदाचार का क्रम और कर्मों की विधि मुझे बताइए।”

Verse 75

इतरेषां च वर्णानां प्रवृत्तमखिलं वद । ब्रह्मोवाच । आचाराल्लभते चायुराचाराल्लभते सुखम्

अन्य वर्णों के भी उचित आचार का पूरा वर्णन करो। ब्रह्मा बोले—सदाचार से आयु मिलती है, सदाचार से सुख प्राप्त होता है।

Verse 76

आचारात्स्वर्गं मोक्षं च आचारो हंत्यलक्षणम् । अनाचारो हि पुरुषो लोके भवति निंदितः

सदाचार से स्वर्ग और मोक्ष भी प्राप्त होते हैं; सदाचार अपशकुन और कलंक का नाश करता है। परंतु जो आचारहीन है, वह लोक में निंदित होता है।

Verse 77

दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च । नरके नियतं वासो ह्यनाचारान्नरस्य च

दुराचार वाला मनुष्य सदा दुःख का भागी होता है, रोगों से पीड़ित और अल्पायु होता है; और ऐसे अनाचारी के लिए नरक में निवास निश्चित है।

Verse 78

आचाराच्च परं लोकमाचारं शृणु तत्त्वतः । गोमयेन गृहे नित्यं प्रकुर्यादुपलेपनम्

आचार से परे भी उच्च लोक है; अब तत्त्वतः आचार सुनो—घर में नित्य गोबर से लेपन करना चाहिए।

Verse 79

प्रक्षालयेत्ततः पीठं काष्ठं पात्रं शिलातलम् । भस्मना कांस्यपात्रं तु ताम्रमम्लेनशुद्ध्यति

तत्पश्चात आसन, काष्ठ-वस्तु, पात्र और शिला-तल को धोए। कांस्य के पात्र भस्म से शुद्ध होते हैं, और ताँबा अम्ल से शुद्ध होता है।

Verse 80

शिलापात्रं तु तैलेन फालंगो वालकेन तु । स्वर्णरौप्यादिपात्रं तु जलमात्रेण शुध्यति

शिला का पात्र तेल से शुद्ध होता है; फालङ्ग का पात्र बालू से शुद्ध होता है। परन्तु स्वर्ण, रजत आदि के पात्र केवल जल मात्र से ही शुद्ध हो जाते हैं।

Verse 81

अग्निना लोहपात्रं तु पाकप्रक्षालनेन तु । खननाद्दाहनाच्चैव उपलेपन धावनात्

लोहे का पात्र अग्नि से शुद्ध होता है; तथा पकाने के बाद धोने से भी। और खोदकर निकालने से, जलाने से, तथा लेप करके फिर धोने से भी उसकी शुद्धि होती है।

Verse 82

पर्जन्यवर्षणाच्चैव भूरमेध्या विशुध्यति । तैजस्सानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च

मेघों की वर्षा से अपवित्र हुई पृथ्वी भी शुद्ध हो जाती है। इसी प्रकार तेजस्वी धातुओं, मणियों तथा पत्थर से बनी समस्त वस्तुओं की भी शुद्धि होती है।

Verse 83

भस्मभिर्मृत्तिकाभिश्च शुद्धिरुक्ता मया पुरा । शय्या भार्या शिशुर्वस्त्रमुपवीतं कमंडलुः

भस्म और मृत्तिका (मिट्टी) द्वारा शुद्धि मैंने पहले कही है। इसी प्रकार शय्या, पत्नी, शिशु, वस्त्र, उपवीत और कमण्डलु—इनके विषय में भी शौच-नियम हैं।

Verse 84

आत्मनः कथिताश्शुद्धा न परेषां कदाचन । न भुंजीतैकवस्त्रेण न स्नायादेकवाससा

मनुष्य को अपनी ही आचार-शुद्धि से स्वयं को शुद्ध मानना चाहिए, कभी भी दूसरों पर आश्रित होकर नहीं। एक ही वस्त्र पहनकर भोजन न करे, और न ही एक ही वस्त्र में स्नान करे।

Verse 85

न धारयेत्परस्यैवं स्नानवस्त्रं कदाचन । संस्कारं केशदंतानां प्रातरेव समाचरेत्

किसी अन्य के स्नान-वस्त्र को इस प्रकार कभी न धारण करे। प्रातःकाल ही केश और दाँतों की शुद्धि-सम्भार करे।

Verse 86

गुरूणां च नमस्कारं नित्यमेव समाचरेत् । हस्तपादे मुखे चैव पंचार्द्रो भोजनं चरेत्

गुरुओं को नित्य नमस्कार करना चाहिए। हाथ, पाँव और मुख धोकर ही भोजन करना चाहिए।

Verse 87

पंचार्द्रकस्तु भुंजानः शतं वर्षाणि जीवति । देवतानां गुरोराज्ञां स्नातकाचार्ययोरपि

पाँच प्रकार के आर्द्रक (ताज़ा अदरक) का सेवन करने वाला सौ वर्ष जीता है—यदि वह देवता, गुरु, राजा तथा स्नातक और आचार्य की आज्ञा का पालन करे।

Verse 88

नाक्रामेत्कामतश्छायां विप्रस्य दीक्षितस्य च । गोगणं देवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्

केवल मनमानी से ब्राह्मण या दीक्षित की छाया पर पैर न रखे। गौ-समूह, देवता, ब्राह्मण, घी, मधु और चौराहे को भी न रौंदे।

Verse 89

प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत प्रख्यातांश्च वनस्पतीन् । गोविप्रावग्निविप्रौ च विप्रौ द्वौ दंपती तथा

प्रसिद्ध पवित्र वृक्षों की प्रदक्षिणा करे। उसी प्रकार गौ, ब्राह्मण, पवित्र अग्नि तथा ब्राह्मण दंपती की भी प्रदक्षिणा करे।

Verse 90

तयोर्मध्ये न गच्छेत स्वर्गस्थोपि पतेद्ध्रुवम् । उच्छिष्टो न स्पृशेदग्निं ब्राह्मणं दैवतं गुरुम्

उन दोनों के बीच से न जाए; ऐसा करने पर स्वर्ग में स्थित भी निश्चय ही गिर पड़ता है। और उच्छिष्ट अवस्था में अग्नि, ब्राह्मण, देवता तथा गुरु को न छुए।

Verse 91

स्वशीर्षं पुष्पवृक्षं च यज्ञवृक्षमधार्मिकम् । त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन

उच्छिष्ट अवस्था में कभी भी तीन तेजस्वी वस्तुओं को न देखे—अपना सिर, पुष्पित वृक्ष, और अधार्मिक ‘यज्ञवृक्ष’।

Verse 92

सूर्याचंद्रमसावेवं नक्षत्राणि च सर्वशः । नेक्षेद्विप्रं गुरुं देवं राजानं यतिनां वरम्

इसी प्रकार सूर्य, चन्द्रमा और सामान्यतः नक्षत्रों को न देखे; तथा ब्राह्मण, गुरु, देवता, राजा और यतियों में श्रेष्ठ की ओर भी टकटकी न लगाए।

Verse 93

योगिनं देवकर्माणं धर्माणां कथकं द्विजम् । नदीनां च प्रतीरे च पत्युश्च सरितां तथा

देवकर्म में रत योगी, धर्मकथा कहने वाला द्विज, नदियों के तट, तथा सरिताओं के अधिपति—इन सबको पावन मानकर आदर करे।

Verse 94

यज्ञवृक्षस्य मूले च उद्याने पुष्पवाटके । शरीरस्य मलत्यागं न कुर्याज्जीवने तथा

यज्ञवृक्ष के मूल में, उद्यान या पुष्पवाटिका में, तथा जहाँ प्राणी निवास करते हों—ऐसे स्थानों में शरीर का मलत्याग कभी न करे।

Verse 95

विप्रस्यायतने गोष्ठे रम्ये राजपथेषु च । न क्षौरं कारयेद्धीरः कुजस्याह्नि कदाचन

ब्राह्मण के गृह में, गोशाला में, रमणीय स्थानों में या राजमार्ग पर भी—मंगलवार (कुजवार) को बुद्धिमान पुरुष कभी मुंडन/क्षौर न कराए।

Verse 96

मलं न धारयेद्दंते नखं न वदने क्षिपेत् । तैलाभ्यंगं न कुर्वीत वासरे रविभौमयोः

दाँतों पर मैल न रहने दे, नख-कतरन मुख में न डाले। रविवासर (रविवार) और भौमवासर (मंगलवार) को तैलाभ्यंग (तेल-मालिश) न करे।

Verse 97

स्वगात्रासनयोर्वाद्यं गुरोरेकासनादनम् । न हरेच्छ्रोत्रियस्वं च देवस्यापि गुरोरपि

अपने शरीर या आसन को पीटकर वाद्य-ध्वनि न करे; गुरु के साथ एक ही आसन पर न बैठे। श्रोत्रिय (वेदज्ञ) का धन न ले; न देव का, न गुरु का भी।

Verse 98

राज्ञस्तपस्विनां चैव पंगोरंधस्य योषितः । पंथा देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च

राजा, तपस्वी, लंगड़े, अंधे और स्त्रियों को मार्ग देना चाहिए; इसी प्रकार ब्राह्मण, गौओं और राजपुरुषों को भी रास्ता देना चाहिए।

Verse 99

रोगिणे भारतप्ताय गुर्विण्यै दुर्बलाय च । विवादं न च कुर्वीत नृप विप्र चिकित्सकैः

हे नृप! रोगी, ज्वर से तप्त, गर्भवती और दुर्बल जन की चिकित्सा करने वाले वैद्यों से विवाद कभी न करे।

Verse 100

ब्राह्मणं गुरुपत्नीं च दूरतः परिवर्जयेत् । पतितं कुष्ठसंयुक्तं चांडालं च गवाशिनम्

ब्राह्मण और गुरुपत्नी को दूर से ही त्याग देना चाहिए। उसी प्रकार पतित, कोढ़ी, चांडाल और गोमांस खाने वाले को भी त्याग देना चाहिए।

Verse 101

निर्धूतं ज्ञानहीनं च दूरतः परिवर्जयेत् । स्त्रियं दुष्टां च दुर्वृत्तामपवाद प्रदायिनीम्

जो बहिष्कृत हो और ज्ञानहीन हो, उसे दूर से ही त्याग देना चाहिए। उसी प्रकार दुष्ट, दुराचारी और निंदा फैलाने वाली स्त्री का भी त्याग करना चाहिए।

Verse 102

कुकर्मकारिणीं दुष्टां सदैव कलहप्रियाम् । प्रमत्तामधिकांगीञ्च निर्लज्जां बाह्यचारिणीम्

जो कुकर्म करने वाली, दुष्ट स्वभाव की, सदा कलह प्रिय, प्रमत्त, बेडौल अंगों वाली, निर्लज्ज और बाहर घूमने वाली हो (उसे त्याग दें)।

Verse 103

व्ययशीलामनाचारां दूरतः परिवर्जयेत् । मलिनां नाभिवंदेत गुरुपत्नीं कदाचन

अधिक खर्च करने वाली और अनाचारी स्त्री को दूर से ही त्याग देना चाहिए। मलीन (चरित्रहीन) गुरुपत्नी को कभी भी प्रणाम नहीं करना चाहिए।

Verse 104

न स्पृशेत्तां च मेधावी स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । स तया सह केलिं च वर्जयेच्च सदैव हि

बुद्धिमान पुरुष को उसे स्पर्श नहीं करना चाहिए; यदि स्पर्श हो जाए तो स्नान से शुद्धि होती है। उसके साथ हंसी-मजाक या क्रीड़ा को सदैव त्याग देना चाहिए।

Verse 105

शृणुयाच्च वचो नूनं न पश्येच्च गुरोः स्त्रियम् । वधूं पुत्रस्य भ्रातुश्च स्वपुत्रीं युवतीं ध्रुवम्

निश्चय ही गुरु के वचन सुनने चाहिए, पर गुरु-पत्नी की ओर दृष्टि न डाले। इसी प्रकार पुत्र-वधू, भ्राता की पत्नी और अपनी युवती पुत्री को भी कदापि न निहारे।

Verse 106

अन्यां च गुरुपत्नीं च नेक्षेत्स्पर्शं न कारयेत् । ताभिः सह कथालापं तथा भ्रूभंगदर्शनम्

पर-स्त्री और गुरु-पत्नी की ओर दृष्टि न करे, तथा स्पर्श का व्यवहार न करे। उनके साथ बातचीत और भौंहों के संकेत से होने वाला चेष्टित दृष्टि-विनिमय भी त्याग दे।

Verse 107

कलहं निस्त्रपां वाणीं सदैव परिवर्जयेत् । न दद्याच्च सदा पादं तुषांगारास्थिभस्मसु

कलह और निर्लज्ज वाणी का सदा परित्याग करे। और भूसी, अंगारों, अस्थियों तथा भस्म पर कभी भी पाँव न रखे।

Verse 108

कार्पासास्थिषु निर्माल्ये चितिकाष्ठे चितौ गुरौ । शुष्कं मीनं न भक्षेत पूतिगंधिममेध्यकम्

कपास के बीज/छिलकों, फेंके हुए पुष्पमाल्य, चिता की लकड़ी, श्मशान-स्थल अथवा गुरु के सान्निध्य में दुर्गन्धयुक्त, अपवित्र सूखी मछली का भक्षण न करे।

Verse 109

विघसं चान्यदुच्छिष्टं पाकार्थं च परस्य च । न स्थातव्यं न गंतव्यं क्षणमप्यसता सह

विघस (जूठा/अवशेष), अन्य उच्छिष्ट, पकाने के प्रयोजन या पर-कार्य के लिए भी—दुष्ट व्यक्ति के साथ क्षणभर भी न ठहरे, न उसके साथ जाए।

Verse 110

न तिष्ठेच्च क्षणं धीरो दीपच्छाये कलिद्रुमे । अस्पृश्यैस्सह चालापं पतितैः कुपितैः सह

धीर पुरुष को कलिरूपी वृक्ष की छाया में क्षणभर भी नहीं ठहरना चाहिए और अस्पृश्य, पतित तथा क्रुद्ध जनों के साथ बातचीत नहीं करनी चाहिए।

Verse 111

न कुर्यात्क्षणमात्रं तु कृत्वा गच्छेच्च रौरवम् । कनिष्ठं नाभिवंदेत पितृव्यं मातुलं तथा

ऐसा कर्म क्षणभर भी नहीं करना चाहिए; कर लेने पर रौरव नरक में जाना पड़ता है। कनिष्ठ को प्रणाम न करे; पितृव्य और मातुल को भी प्रणाम करे।

Verse 112

उत्थाय चासनं दद्यात्कृतांजल्यग्रतः स्थितः । तैलाभ्यक्तं तथोच्छिष्टमार्द्रवस्त्रं च रोगिणम्

उठकर, सामने हाथ जोड़कर खड़े होकर आसन देना चाहिए। तथा रोगी की सेवा करनी चाहिए—जो तेल लगा हुआ हो, उच्छिष्ट से युक्त (अशुद्ध) हो और गीले वस्त्र पहने हो।

Verse 113

पारावारगतोद्विग्नं वहंतं नाभिवादयेत् । यज्ञस्यांतर्गतं नष्टं क्रीडंतं स्त्रीजनैः सह

जो पार उतरते समय घबराया हो, या जो भार ढो रहा हो, उसे प्रणाम न करे। यज्ञ-परिसर में जो लापता हो गया हो, तथा जो स्त्रियों के साथ क्रीड़ा कर रहा हो—उसे भी प्रणाम न करे।

Verse 114

बालक्रीडागतं चापि पुष्पयुक्तं कुशैर्युतम् । शिरः प्रावृत्य कर्णौ वा अप्सु मुक्तशिखोपि वा

बालकों की क्रीड़ा से (वस्तु) बिगड़ भी गई हो, पुष्पों से सजी हो और कुशा से युक्त हो—चाहे सिर और कान ढँके हों, या जल में ढीली चोटी (खुले केश) के साथ उतरा हो—(यह नियम लागू रहता है)।

Verse 115

अकृत्वा पादयोः पूजां नाचामेद्दक्षिणामुखः । उपवीतविहीनश्च नग्नको मुक्तकच्छकः

पाद-पूजन किए बिना दक्षिणमुख होकर आचमन न करे। यज्ञोपवीत के बिना, नग्न होकर या कच्छ-वस्त्र ढीला/अव्यवस्थित रखकर भी आचमन न करे।

Verse 116

एकवस्त्रपिधानश्च आचांतो नैव शुध्यति । मध्यमाभिर्मुखं पूर्वं तिसृभिः समुपस्पृशेत्

जो केवल एक वस्त्र पहनकर आचमन करता है, वह शुद्ध नहीं होता। पहले मध्यमा उँगलियों से मुख का स्पर्श/शोधन करे, फिर तीन उँगलियों से विधि पूर्ण करे।

Verse 117

अंगुष्ठदेशिनीभ्यां च नासां च तदनंतरम् । अंगुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुषी समुपस्पृशेत्

अंगूठे और तर्जनी से नासिका का स्पर्श करे। तत्पश्चात् तुरंत अंगूठे और अनामिका से दोनों नेत्रों का कोमल स्पर्श करे।

Verse 118

कनिष्ठांगुष्ठतश्श्रोत्रे नाभिमंगुष्ठकेन तु । तलेन हृदयं न्यस्य सर्वाभिर्मस्तकोपरि

कनिष्ठा और अंगूठे को दोनों कानों पर रखे, अंगूठे को नाभि पर लगाए। हथेली को हृदय पर रखकर, फिर दोनों हाथों को मस्तक के ऊपर रखे।

Verse 119

बाहूचाग्रेण संस्पृश्य ततः शुद्धो भवेन्नरः । अनेनाचमनं कृत्वा मानवः प्रयतो भवेत्

भुजा/हाथ के अग्रभाग से जल का स्पर्श करके मनुष्य शुद्ध होता है। इस प्रकार आचमन करके वह संयमी और सावधान आचरण वाला बनता है।

Verse 120

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः स्वर्गं चाक्षयमश्नुते । प्राणस्त्रिपुटशृंग्या च व्यानोपानश्च मुद्रया

समस्त पापों से मुक्त होकर साधक अक्षय स्वर्ग को प्राप्त करता है। त्रिपुट-शृंगी मुद्रा से प्राण का नियमन होता है और उसी मुद्रा द्वारा व्यान तथा अपान भी संयमित होते हैं।

Verse 121

समानस्तु समस्ताभिरुदानस्तर्जनीं विना । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनंजयः

समान वायु सब उँगलियों में स्थित है; उदान वायु तर्जनी को छोड़कर शेष सब में रहता है। (उपप्राण हैं:) नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त और धनंजय।

Verse 122

उपप्रीणंतु ते प्रीता येभ्यो भूमौ प्रदीयते । शयनं चार्द्रपादेन शुष्कपादेन भोजनम्

जिन्हें भूमि पर अर्पण किया जाता है वे प्रसन्न होकर तृप्त हों। (विधि यह है कि) पाँव गीले हों तब शयन करे, और पाँव सूखे हों तब भोजन करे।

Verse 123

नांधकारे च शयनं भोजनं नैव कारयेत् । पश्चिमे दक्षिणे चैव न कुर्याद्दंतधावनम्

अँधेरे में न तो शयन करे और न ही भोजन करे। इसी प्रकार पश्चिम या दक्षिण की ओर मुख करके दाँत न साफ करे।

Verse 124

उत्तरे पश्चिमे चैव न स्वपेद्धि कदाचन । स्वप्नादायुः क्षयं याति ब्रह्महा पुरुषो भवेत्

उत्तर या पश्चिम की ओर सिर रखकर कभी न सोए। ऐसे शयन से आयु क्षीण होती है और मनुष्य ब्रह्महत्या-सदृश पाप का भागी भी हो सकता है।

Verse 125

न कुर्वीत ततः स्वप्नं शस्तं च पूर्वदक्षिणम् । आयुष्यं प्राङ्मुखो भुंक्तेऽयशस्यं दक्षिणामुखः

अतः पूर्व या दक्षिण की ओर सिर करके सोना नहीं चाहिए। पूर्वमुख होकर भोजन करने से दीर्घायु होती है, और दक्षिणमुख होकर भोजन करने से अपयश मिलता है।

Verse 126

श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुंक्ते यशो भुङ्क्त उदङ्मुखः । प्राच्यां नरो लभेदायुर्याम्यां प्रेतत्वमश्नुते

पश्चिममुख होकर भोजन करने से श्री-समृद्धि मिलती है, और उत्तरमुख होकर भोजन करने से यश मिलता है। पूर्वमुख होने पर मनुष्य दीर्घायु पाता है, पर दक्षिणमुख होने पर प्रेतत्व को प्राप्त होता है।

Verse 127

वारुणे च भवेद्रोगी आयुर्वित्तं तथोत्तरे । देवानामेकभुक्तं तु द्विभुक्तं स्यान्नरस्य च

वारुण दिशा में (मुख करके) रहने/भोजन करने से रोग होता है, और उत्तर दिशा में आयु तथा धन की वृद्धि होती है। देवताओं के लिए एक बार भोजन (उचित) है, पर मनुष्य के लिए दो बार होना चाहिए।

Verse 128

त्रिभुक्तं प्रेतदैत्यस्य चतुर्थं कौणपस्य तु । निरामिषं हविर्देवा मत्स्यमांसादि मानुषाः

प्रेत-दैत्य का भोजन त्रिविध कहा गया है, और चौथा भोजन कौणप (मृतमांसभोजी) का है। देवता निरामिष हवि ग्रहण करते हैं, और मनुष्य मत्स्य-मांस आदि खाते हैं।

Verse 129

पूतिपर्युषितं दुष्टमन्ये भुंजंत्यनावृताः । स्वर्गस्थितानामिह जीवलोके चत्वारि तेषां हृदये च संति

कुछ निर्लज्ज और असंयमी लोग सड़ा, बासी और दूषित भोजन खाते हैं। स्वर्ग में स्थित होने पर भी, इस जीव-लोक में उनके हृदय में ऐसे चार मल (दोष) बने रहते हैं।

Verse 130

दानं प्रशस्तं मधुरा च वाणी देवार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च । कार्पण्यवृत्तिस्वजनेषु निंदा कुचेलता नीचजनेषु भक्तिः

दान प्रशंसनीय है, मधुर वाणी भी; देव-पूजन और ब्राह्मण-तर्पण भी। पर कंजूसी, अपने ही स्वजनों की निंदा, मैली-फटी वेशभूषा और नीच जनों में भक्ति—इनसे बचना चाहिए।

Verse 131

अतीव रोषः कटुका च वाणी नरस्य चिह्नं नरकागतस्य । नवनीतोपमा वाणी करुणा कोमलं मनः

अत्यधिक क्रोध और कटु वाणी नरकगामी मनुष्य के लक्षण हैं। पर नवनीत-सी कोमल वाणी, करुणा और कोमल हृदय—ये सज्जन के लक्षण हैं।

Verse 132

धर्मबीजप्रसूतानामेतत्प्रत्यक्ष लक्षणम् । दयादरिद्रहृदयं वचः क्रकच कर्कशम्

धर्म-बीज से उत्पन्न जनों का यह प्रत्यक्ष लक्षण है—हृदय दया से समृद्ध होता है, पर वाणी आरे-सी कठोर होती है।

Verse 133

पापबीजप्रसूतानामेतत्प्रत्यक्ष लक्षणम् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि सदाचारादिकं नरः

पाप-बीज से उत्पन्न जनों का यह प्रत्यक्ष चिह्न है—मनुष्य न तो सदाचार आदि का पाठ कराता है, न स्वयं सुनता भी है।

Verse 134

आचारादेः फलं लब्ध्वा पापात्पूतोऽच्युतो दिवि

आचार आदि का फल पाकर, पाप से शुद्ध होकर, वह स्वर्ग में अच्युत—अर्थात् अविनाशी—हो गया।