
Brahmā’s Puṣkara Sacrifice and the Manifestation of Sarasvatī (with Tīrtha-Merit Teachings)
इस अध्याय में भीष्म गायत्री के अभिषेक/दीक्षा पर आश्चर्य प्रकट करते हैं। तब पुलस्त्य कृतयुग में ब्रह्मा के आद्य पुष्कर-यज्ञ का वर्णन करते हैं, जहाँ ऋषि, आदित्य, रुद्र, वसु, मरुत, नाग, गन्धर्व और अप्सराएँ आदि देवसमूह एकत्र होकर पुष्कर को दिव्य यज्ञ-भूमि के रूप में प्रतिष्ठित करते हैं। इसके बाद तीर्थ-तत्त्व का विस्तार आता है—पुष्कर में सरस्वती का पाँच धाराओं में प्राकट्य (सुप्रभा आदि नाम), स्नान, दान और श्राद्ध का महान फल, विशेषतः ज्येष्ठ-पुष्कर/ज्येष्ठकुण्ड में कर्मों की विशिष्ट महिमा, तथा प्रदक्षिणा, तर्पण और अर्पण-विधियों का निर्देश। बीच में मङ्कणक ऋषि का प्रसंग है, जहाँ रुद्र तपस्या की रक्षा कर वरदान देते हैं। फिर ब्रह्मा की पुत्री सरस्वती वडवाग्नि को पश्चिम समुद्र तक ले जाकर स्थापित करने का दायित्व स्वीकार करती हैं; इस यात्रा में गंगा के साथ संवाद और विष्णु का आश्वासन भी आता है। अंत में “नन्दा” नामक उपाख्यान का सूत्रपात होता है, जो व्रत, सत्य और मातृ-भक्ति के धर्मोपदेश की ओर संकेत करता है।
Verse 1
भीष्मौवाच । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्श्रुतवानस्मि तत्त्वतः । अभिषेकं तु गायत्र्याः सदस्यत्र तथा कृतम्
भीष्म बोले: हे ब्राह्मण, मैंने इसे तत्त्वतः यथावत् सुना है—यह अत्यन्त अद्भुत है कि इसी सभा में गायत्री का अभिषेक-विधि वास्तव में सम्पन्न हुआ।
Verse 2
विरोधं चैव सावित्र्या शापदानं तथा कृतम् । विष्णुना च यथा देवी सर्वस्थानेषु कीर्तिता
और सावित्री के साथ उनका विरोध तथा शाप-प्रदान का प्रसंग भी कहा गया है; और यह भी कि विष्णु ने देवी की सर्वस्थानों में किस प्रकार कीर्ति की।
Verse 3
गायत्री चापि रुद्रेण स्तुता च वरवर्णिनी । तं श्रुत्वा प्रतिमात्मानं विस्तरेण पितामहम्
उत्तम वर्ण वाली गायत्री की रुद्र ने भी स्तुति की। वह सुनकर प्रतिम-स्वरूप पितामह ब्रह्मा ने विस्तार से (वचन) कहा।
Verse 4
प्रहृष्टानि च रोमाणि प्रशांतं च मनो मम । श्रुत्वा मे परमा प्रीतिः कौतूहलमथैव हि
मेरे रोमांच खड़े हो गए और मेरा मन शांत हो गया। यह सुनकर मुझे परम आनंद हुआ और साथ ही महान कौतूहल भी जाग उठा।
Verse 5
नारायणस्तु भगवान्कृत्वा तां परमां च वै । ब्रह्मपत्न्याः स्तुतिं भक्त्या न्यस्यतां पर्वतोपरि
तब भगवान् नारायण ने वह परम स्तुति रचकर, ब्रह्मा की पत्नी की प्रशंसा को भक्तिभाव से पर्वत-शिखर पर स्थापित किया।
Verse 6
उवाच वचनं विष्णुस्तुष्टिपुष्टिप्रदायकम् । श्रीमति ह्रीमती चैव या च देवीश्वरी तथा
विष्णु ने तृप्ति और पुष्टि देने वाले वचन कहे—श्रीमती, ह्रीमती तथा जो देवीश्वरी हैं, उनसे।
Verse 7
एतदेव श्रुतं ब्रह्मंस्तव वक्त्राद्विनिःसृतम् । उत्तरं तत्र यद्भूतं यच्च तस्मिन्स्थले कृतम्
हे ब्रह्मन्! यह सब मैंने आपके मुख से निकला हुआ ही सुना है। अब बताइए, वहाँ आगे क्या हुआ और उस स्थान पर क्या किया गया?
Verse 8
आनुपूर्व्या च तत्सर्वं भगवान्वक्तुमर्हति । श्रुतेन मे देहशुद्धिर्भविष्यति न संशयः
भगवान् कृपा करके वह सब क्रम से कहें। उसे सुनने से मेरे शरीर की शुद्धि होगी—इसमें कोई संदेह नहीं।
Verse 9
पुलस्त्य उवाच । यजतः पुष्करे तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । शृणुराजन्निदं चित्रं पूर्वमेव यथाकृतम्
पुलस्त्य बोले—हे राजन्, पुष्कर में परमेष्ठी देव ब्रह्मा के यज्ञ करते समय जो प्राचीन अद्भुत वृत्तान्त हुआ, उसे सुनो।
Verse 10
आदौ कृतयुगे तस्मिन्यजमाने पितामहे । मरीचिरंगिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
आदि कृतयुग में, जब पितामह ब्रह्मा यज्ञ कर रहे थे, तब मरीचि और अंगिरा तथा पुलस्त्य, पुलह और क्रतु भी वहाँ उपस्थित थे।
Verse 11
दक्षः प्रजापतिश्चैव नमस्कारं प्रचक्रिरे । विद्योतमानाः पुरुषाः सर्वाभरणभूषिताः
दक्ष और प्रजापति ने भी प्रणाम किया। वे पुरुष तेजस्वी थे और सब प्रकार के आभूषणों से विभूषित थे।
Verse 12
उपनृत्यंति देवेशं विष्णुमप्सरसां गणाः । ततो गंधर्वतूर्यैस्तु प्रतिनंद्य विहायसि
अप्सराओं के समूह देवेश विष्णु के सामने नृत्य करते हैं; फिर गंधर्वों के वाद्यों के साथ आकाश में उनका अभिनन्दन करते हैं।
Verse 13
बहुभिः सह गंधर्वैः प्रगायति च तुंबरुः । महाश्रुतिश्चित्रसेन ऊर्णायुरनघस्तथा
अनेक गंधर्वों के साथ तुंबरु गान करता है; और महाश्रुति, चित्रसेन, ऊर्णायु तथा निष्पाप अनघ भी (वहाँ) उपस्थित हैं।
Verse 14
गोमायुस्सूर्यवर्चाश्च सोमवर्चाश्च कौरव । युगपच्च तृणायुश्च नंदिश्चित्ररथस्तथा
हे कौरव! गोमायु, सूर्यवर्चा, सोमवर्चा; तथा युगपत्, तृणायु, नन्दि और चित्ररथ भी (वहाँ थे)।
Verse 15
त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः । कलिः पंचदशश्चात्र तारकश्चात्र षोडशः
यहाँ तेरहवाँ शालिशिर, चौदहवाँ पर्जन्य; पंद्रहवाँ यहाँ कलि और सोलहवाँ यहाँ तारक है।
Verse 16
हाहाहूहूश्च गंधर्वो हंसश्चैव महाद्युतिः । इत्येते देवगंधर्वा उपगायंति ते विभुम्
हाहाहूहू नामक गन्धर्व और महाद्युति हंस—ये दिव्य गन्धर्व उस विभु परमेश्वर का स्तुतिगान करते हैं।
Verse 17
तथैवाप्सरसो दिव्या उपनृत्यंति तं विभुं । धातार्यमा च सविता वरुणोंशो भगस्तथा
उसी प्रकार दिव्य अप्सराएँ उस विभु के सम्मुख नृत्य करती हैं; और धाता, अर्यमा, सविता, वरुण, अंश तथा भग भी (उनका) पूजन करते हैं।
Verse 18
इंद्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा पर्जन्य एव च । इत्येते द्वादशादित्या ज्वलंतो दीप्ततेजसः
इन्द्र, विवस्वान् (सूर्य), पूषा, त्वष्टा और पर्जन्य भी—ये द्वादश आदित्य हैं, जो दीप्त तेज से प्रज्वलित हैं।
Verse 19
चक्रुरस्मिन्सुरेशाश्च नमस्कारं पितामहे । मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिश्च महायशाः
तब देवताओं के अधिपतियों ने पितामह ब्रह्मा को नमस्कार किया। और मृगव्याध, शर्व तथा महायशस्वी निरृति ने भी उन्हें प्रणाम किया।
Verse 20
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः । भवो विश्वेश्वरश्चैव कपर्दी च विशांपते
हे प्रजापते! (वह) अजैकपाद और अहिर्बुध्न्य है; पिनाकधारी, अपराजित, भव, विश्वेश्वर तथा कपर्दी भी है।
Verse 21
स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे । अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः
वहाँ स्थाणु, भग और भगवान् रुद्रगण स्थित हो गए। दोनों अश्विनीकुमार, आठ वसु और महाबली मरुत भी (उपस्थित) रहे।
Verse 22
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च तस्मै प्रांजलयः स्थिताः । शेषाद्यास्तु महानागा वासुकिप्रमुखाहयः
विश्वेदेव और साध्यगण उनके सामने हाथ जोड़कर खड़े रहे। तथा शेष आदि महानाग और वासुकि-प्रमुख सर्पगण भी (वहाँ उपस्थित थे)।
Verse 23
काश्यपः कंबलश्चापि तक्षकश्च महाबलः । एते नागा महात्मानस्तस्मै प्रांजलयः स्थिताः
काश्यप, कंबल और महाबली तक्षक—ये महात्मा नाग उनके सामने हाथ जोड़कर खड़े रहे।
Verse 24
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः । वारुणिश्चैवारुणिश्च वैनतेया व्यवस्थिताः
तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, महाबली गरुड़, तथा वारुणि और अरुणि—ये सब वैनतेय तत्पर होकर वहाँ नियुक्त थे।
Verse 25
नारायणश्च भगवान्स्वयमागत्य लोकवान् । प्राह लोकगुरुं श्रीमान्सहसर्वैर्महर्षिभिः
तब भगवान् नारायण स्वयं, लोकविख्यात होकर, वहाँ आए; और समस्त महर्षियों की उपस्थिति में श्रीमान् प्रभु ने लोकगुरु से कहा।
Verse 26
त्वया ततमिदं सर्वं त्वया सृष्टं जगत्पते । तस्माल्लोकेश्वरश्चासि पद्मयोने नमोस्तु ते
हे जगत्पते! यह सब तुम्हीं से व्याप्त है, तुम्हीं ने इस जगत् की सृष्टि की है। इसलिए तुम ही लोकों के ईश्वर हो। हे पद्मयोनि! तुम्हें नमस्कार है।
Verse 27
यदत्र ते मया कार्यं कर्तव्यं च तदादिश । एवं प्रोवाच भगवान्सार्धं देवर्षिभिः प्रभुः
“यहाँ तुम्हारे लिए मुझसे जो कार्य कराना हो, जो कर्तव्य हो—वह आज्ञा करो।” ऐसा प्रभु भगवान् ने देवर्षियों सहित कहा।
Verse 28
नमस्कृत्य सुरेशाय ब्रह्मणेऽव्यक्तजन्मने । स च तत्रस्थितो ब्रह्मा तेजसा भासयन्दिशः
देवेश, अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मा को नमस्कार करके, ब्रह्मा वहीं स्थित रहे और अपने तेज से दिशाओं को प्रकाशित करते रहे।
Verse 29
श्रीवत्सलोमसंच्छन्नो हेमसूत्रेण राजता । सुरर्षिप्रतिमः श्रीमान्स्वयंभूर्भूतभावनः
श्रीवत्स-चिह्न से सुशोभित और स्वर्णसूत्र से दीप्त वह श्रीमान् स्वयम्भू, सुर-ऋषि के समान, समस्त भूतों का पालनकर्ता प्रकट हुआ।
Verse 30
शुचिरोमा महावक्षाः सर्वतेजोमयः प्रभुः । यो गतिः पुण्यशीलानामगतिः पापकर्मणां
पवित्र केशों वाले, विशाल वक्षस्थल और सर्वतेज से परिपूर्ण प्रभु—पुण्यशीलों की गति हैं, और पापकर्मियों के लिए अगति (आश्रयहीनता) हैं।
Verse 31
योगसिद्धा महात्मानो यं विदुर्लोकमुत्तमं । यस्याष्टगुणमैश्वर्यं यमाहुर्देवसत्तमम्
योगसिद्ध महात्मा जिनको परम लोक (परम धाम) जानते हैं; जिनका ऐश्वर्य अष्टगुण है—उन्हें देवों में श्रेष्ठ कहा जाता है।
Verse 32
यं प्राप्य शाश्वतं विप्रा नियता मोक्षकांक्षिणः । जन्मनो मरणाच्चैव मुच्यंते योगभाविताः
हे विप्रों! उस शाश्वत प्रभु को प्राप्त करके, संयमी मोक्षकामी—योग से परिपक्व चित्त वाले—जन्म और मरण दोनों से मुक्त हो जाते हैं।
Verse 33
यदेतत्तप इत्याहुः सर्वाश्रमनिवासिनः । सेवंसेवं यताहारा दुश्चरं व्रतमास्थिताः
सभी आश्रमों में रहने वाले इसे ही ‘तप’ कहते हैं—आहार को संयमित रखकर, बार-बार सेवा करते हुए, और कठिन व्रत का आश्रय लेकर।
Verse 34
योनंत इति नागेषु प्रोच्यते सर्वयोगिभिः । सहस्रमूर्द्धा रक्ताक्षः शेषादिभिरनुत्तमैः
नागों में वह सब योगियों द्वारा “योनन्त” कहलाता है; वह सहस्र-फणों वाला, रक्त-नेत्रों वाला, और शेष आदि उत्तम सर्पों में परम श्रेष्ठ है।
Verse 35
यो यज्ञ इति विप्रेंद्रैरिज्यते स्वर्गलिप्सुभिः । नानास्थानगतिः श्रीमानेकः कविरनुत्तमः
स्वर्ग की अभिलाषा रखने वाले श्रेष्ठ ब्राह्मण जिनकी ‘यज्ञ’ रूप में पूजा करते हैं, वही एक श्रीमान्, अनुपम कवि-ऋषि है, जो अनेक धामों में विचरता है।
Verse 36
यं देवं वेत्ति वेत्तारं यज्ञभागप्रदायिनं । वृषाग्निसूर्यचंद्राक्षं देवमाकाशविग्रहं
जो उस देव को जानता है—जो स्वयं सर्वज्ञ ज्ञाता है, यज्ञ-भाग देने वाला है, जिसके नेत्र वृषभ, अग्नि, सूर्य और चन्द्रमा हैं, और जिसका स्वरूप आकाश-सा व्यापक है।
Verse 37
तं प्रपद्यामहे देवं भगवन्शरणार्थिनः । शरण्यं शरणं देवं सर्वदेवभवोद्भवं
भगवान् की शरण चाहने वाले हम उस देव की शरण लेते हैं—जो शरण देने योग्य है, जो स्वयं शरण है, और जिससे समस्त देवताओं का अस्तित्व उद्भूत होता है।
Verse 38
ऋषीणां चैव स्रष्टारं लोकानां च सुरेश्वरं । प्रियार्थं चैव देवानां सर्वस्य जगतः स्थितौ
वह ऋषियों का स्रष्टा, लोकों का स्वामी और देवों का अधीश्वर है; देवताओं के प्रिय प्रयोजन हेतु तथा समस्त जगत् की स्थिर व्यवस्था के लिए वह प्रतिष्ठित है।
Verse 39
कव्यं पितॄणामुचितं सुराणां हव्यमुत्तमं । येन प्रवर्तितं सर् तं नतास्मस्सुरोत्तमं
पितरों के लिए उचित कव्य और देवताओं के लिए परम हवि—जिसने इस समस्त प्रवृत्ति को चलाया, उस देवोत्तम को हम नमस्कार करते हैं।
Verse 40
त्रेताग्निना तु यजता देवेन परमेष्ठिना । यथासृष्टिः कृता पूर्वं यज्ञसृष्टिस्तथा पुनः
परमेष्ठी देव (ब्रह्मा) ने जब त्रेताग्नि से यज्ञ किया, तब जैसे पहले सृष्टि हुई थी, वैसे ही यज्ञ से पुनः सृष्टि प्रकट हुई।
Verse 41
तथा ब्रह्माप्यनंतेन लोकानां स्थितिकारिणा । अन्वास्यमानो भगवान्वृद्धोप्यथ च बुद्धिमान्
उसी प्रकार वृद्ध होते हुए भी बुद्धिमान भगवान् ब्रह्मा की सेवा में लोक-स्थिति के धारक अनन्त उपस्थित रहे।
Verse 42
यज्ञवाटमचिंत्यात्मा गतस्तत्र पितामहः । धनाढ्यैरृत्विजैः पूर्णं सदस्यैः परिपालितम्
अचिन्त्य-स्वरूप पितामह ब्रह्मा उस यज्ञवाटिका में गए, जो धनाढ्य ऋत्विजों से परिपूर्ण थी और सभासदों द्वारा भली-भाँति संरक्षित थी।
Verse 43
गृहीतचापेन तदा विष्णुना प्रभविष्णुना । दैत्यदानवराजानो राक्षसानां गणाः स्थिताः
तब सर्वशक्तिमान प्रभु विष्णु ने धनुष धारण किया; दैत्य-दानवों के राजा और राक्षसों के गण युद्ध हेतु तत्पर होकर खड़े हो गए।
Verse 44
आत्मानमात्मना चैव चिंतयामास वै द्रुतं । चिंतयित्वा यथातत्वं यज्ञं यज्ञः सनातनः
तब सनातन यज्ञस्वरूप भगवान् ने अपने ही आत्मस्वरूप से शीघ्र अपने को चिंतन किया। यथार्थ तत्त्व का विचार करके उन्होंने यज्ञ को उसके मूल स्वरूप में संकल्पित किया॥
Verse 45
वरणं तत्र भगवान्कारयामास ऋत्विजाम् । भृग्वाद्या ऋत्विजश्चापि यज्ञकर्मविचक्षणाः
वहीं भगवान् ने ऋत्विजों का वरण कराया। भृगु आदि ऋत्विज भी यज्ञकर्म में निपुण और विवेकी थे॥
Verse 46
चक्रुर्बह्वृचमुख्यैश्च प्रोक्तं पुण्यं यदक्षरं । शुश्रुवुस्ते मुनिश्रेष्ठा वितते तत्र कर्मणि
उन्होंने कर्म का अनुष्ठान किया; और बह्वृचों में श्रेष्ठ ने जो पुण्य अक्षर उच्चारित किए। वहाँ कर्म के विस्तार से प्रवृत्त होने पर वे मुनिश्रेष्ठ उसे श्रवण करते रहे॥
Verse 47
यज्ञविद्या वेदविद्या पदक्रमविदां तथा । घोषेण परमर्षीणां सा बभूव निनादिना
वह यज्ञविद्या, वेदविद्या तथा पद-पद और क्रम-पाठ जानने वालों की विद्या बन गई; परमर्षियों के घोष से वह महान् निनाद के साथ गूँज उठी॥
Verse 48
यज्ञसंस्तरविद्भिश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः । शब्दनिर्वचनार्थज्ञैः सर्वविद्याविशारदैः
यज्ञ के संस्तर-विधान जानने वालों द्वारा, तथा शिक्षा-शास्त्र में निपुण द्विजों द्वारा; शब्दों की निर्वचन-व्युत्पत्ति और अर्थ जानने वालों द्वारा, और समस्त विद्याओं में पारंगतों द्वारा॥
Verse 49
मीमांसा हेतुवाक्यज्ञैः कृता नानाविधा मुखे । तत्र तत्र च राजेंद्र नियतान्संशितव्रतान्
हे राजेन्द्र, तर्क और हेतुवाक्य में निपुण जन अनेक प्रकार की मीमांसा-चर्चाएँ रचते हैं; और अनेक स्थानों पर नियमबद्ध, दृढ़-व्रती, संयमी साधक नियत आचार का पालन करते दिखाई देते हैं।
Verse 50
जपहोमपरान्मुख्यान्ददृशुस्तत्रवै द्विजान् । यज्ञभूमौ स्थितस्तस्यां ब्रह्मा लोकपितामहः
वहाँ उन्होंने जप और होम में तत्पर श्रेष्ठ द्विजों को देखा; और उसी यज्ञभूमि पर लोकपितामह ब्रह्मा विराजमान थे।
Verse 51
सुरासुरगुरुः श्रीमान्सेव्यमानः सुरासुरैः । उपासते च तत्रैनं प्रजानां पतयः प्रभुं
वहाँ देवों और असुरों के गुरु, श्रीमान् प्रभु—देव-असुरों द्वारा सेवित—पूजित होते हैं; और प्रजाओं के अधिपति भी उस स्वामी को प्रणाम करते हैं।
Verse 52
दक्षो वसिष्ठः पुलहो मरीचिश्च द्विजोत्तमः । अंगिरा भृगुरत्रिश्च गौतमो नारदस्तथा
हे द्विजोत्तम, वहाँ दक्ष, वसिष्ठ, पुलह और मरीचि; तथा अंगिरा, भृगु, अत्रि, गौतम और नारद भी थे।
Verse 53
विद्यामानमंतरिक्षं वायुस्तेजो जलं मही । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च
वहाँ विद्या, आकाश (अंतरिक्ष), वायु, तेज (अग्नि), जल और पृथ्वी; तथा शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध भी (तत्त्व रूप से) वर्णित हैं।
Verse 54
विकृतश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं महत् । ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार एव च
प्रकट रूप, उसके विकार, और जो अन्य महान् कारण-तत्त्व है—उसी प्रकार वेद भी केवल चार ही हैं: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद।
Verse 55
शब्दः शिक्षा निरुक्तं च कल्पश्च्छंदः समन्विताः । आयुर्वेद धनुर्वेदौ मीमांसा गणितं तथा
शब्द (व्याकरण), शिक्षा, निरुक्त, कल्प और छन्द—ये सब सम्मिलित हैं; तथा आयुर्वेद, धनुर्वेद, मीमांसा और गणित भी।
Verse 56
हस्त्यश्वज्ञानसहिता इतिहाससमन्विताः । एतैरंगैरुपांगैश्च वेदाः सर्वे विभूषिताः
हाथी-घोड़े के ज्ञान सहित, और इतिहासों से युक्त—इन अंगों और उपांगों से सभी वेद अलंकृत होते हैं।
Verse 57
उपासते महात्मानं सहोंकारं पितामहं । तपश्च क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
वे पवित्र ओंकार सहित महात्मा पितामह (ब्रह्मा) की उपासना करते हैं; और तप, यज्ञ-क्रिया, संकल्प तथा प्राण की भी।
Verse 58
एते चान्ये च बहवः पितामहमुपस्थिताः । अर्थो धर्मश्च कामश्च द्वेषो हर्षश्च सर्वदा
ये और अनेक अन्य पितामह (ब्रह्मा) के समीप उपस्थित थे—अर्थ, धर्म, काम, द्वेष और हर्ष, सदा।
Verse 59
शुक्रो बृहस्पतिश्चैव संवर्तो बुध एव च । शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च
शुक्र (शुक्राचार्य), बृहस्पति, संवर्त, बुध तथा शनैश्चर और राहु—इस प्रकार समस्त ग्रह भी (वहाँ) विद्यमान हैं।
Verse 60
मरुतो विश्वकर्मा च पितरश्चापि भारत । दिवाकरश्च सोमश्च ब्रह्माणं पर्युपासते
हे भारत! मरुतगण, विश्वकर्मा और पितृगण, तथा दिवाकर (सूर्य) और सोम (चन्द्र)—ये सब श्रद्धापूर्वक ब्रह्मा की उपासना करते हैं।
Verse 61
गायत्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा । अक्षराणि च सर्वाणि नक्षत्राणि तथैव च
गायत्री—जो दुर्गति से पार उतारने वाली है; वाणी का सात प्रकार का स्वरूप; समस्त अक्षर; और उसी प्रकार समस्त नक्षत्र भी (वहाँ) हैं।
Verse 62
भाष्याणि सर्वशास्त्राणि देहवंति विशांपते । क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिनं रात्रिस्तथैव च
हे विशांपते! भाष्य, समस्त शास्त्र, देहधारी प्राणी; तथा समय के मान—क्षण, लव, मुहूर्त—और इसी प्रकार दिन तथा रात्रि भी (वहाँ) हैं।
Verse 63
अर्द्धमासाश्च मासाश्च क्रतवः सर्व एव च । उपासते महात्मानं ब्रह्माणं दैवतैः सह
अर्धमास (पक्ष) और मास, तथा समस्त क्रतु (यज्ञ)—ये सब देवताओं सहित महात्मा ब्रह्मा की उपासना करते हैं।
Verse 64
अन्याश्च देव्यः प्रवरा ह्रीः कीर्तिर्द्युतिरेव च । प्रभा धृतिः क्षमा भूतिर्नीतिर्विद्या मतिस्तथा
तथा अन्य श्रेष्ठ देवियाँ भी थीं—ह्री (लज्जा), कीर्ति, द्युति; प्रभा, धृति, क्षमा, भूति; नीति, विद्या और मति भी।
Verse 65
श्रुतिः स्मृतिस्तथा क्षांतिः शांतिः पुष्टिस्तथा क्रिया । सर्वाश्चाप्सरसो दिव्या नृत्यगीतविशारदाः
श्रुति और स्मृति, तथा क्षान्ति, शान्ति, पुष्टि और क्रिया भी थीं; और समस्त दिव्य अप्सराएँ नृत्य-गीत में निपुण थीं।
Verse 66
उपतिष्ठंति ब्रह्माणं सर्वास्ता देवमातरः । विप्रचित्तिः शिविः शंकुरयःशंकुस्तथैव च
वे सब देवमातराएँ ब्रह्मा की सेवा में उपस्थित हुईं; और विप्रचित्ति, शिवि, शङ्कु तथा अयःशङ्कु भी (आए)।
Verse 67
वेगवान्केतुमानुग्रः सोग्रो व्यग्रो महासुरः । परिघः पुष्करश्चैव सांबोश्वपतिरेव च
वेगवान, केतुमान, उग्र, सोग्र, व्यग्र, महाअसुर महासुर; परिघ, पुष्कर, तथा सांब और अश्वपति भी (आए)।
Verse 68
प्रह्लादोथ बलि कुंभः संह्रादो गगनप्रियः । अनुह्रादो हरिहरौ वराहश्च कुशो रजः
तथा प्रह्लाद, बलि, कुम्भ, संह्राद और गगनप्रिय; तथा अनुह्राद, हरि-हर, वराह, कुश और रज भी (उपस्थित हुए)।
Verse 69
योनिभक्षो वृषपर्वा लिंगभक्षोथ वै कुरुः । निःप्रभः सप्रभः श्रीमांस्तथैव च निरूदरः
कोई योनि-भक्षक बनता है, कोई गाँठदार जोड़ों वाला वृषभ; और कोई लिङ्ग-भक्षक—हे कुरु, ऐसा ही होता है। कोई तेजहीन होता है, कोई तेजस्वी और श्रीसम्पन्न; और कोई उदर-रहित भी हो जाता है।
Verse 70
एकचक्रो महाचक्रो द्विचक्रः कुलसंभवः । शरभः शलभश्चैव क्रपथः क्रापथः क्रथः
एकचक्र, महाचक्र, द्विचक्र, कुलसम्भव; शरभ और शलभ; तथा कrapath, क्रापथ और क्रथ—ये नाम कहे गए।
Verse 71
बृहद्वांतिर्महाजिह्वः शंकुकर्णो महाध्वनिः । दीर्घजिह्वोर्कनयनो मृडकायो मृडप्रियः
वह विशाल कटि वाला, महाजिह्वा, शंख-से कानों वाला और महान् नाद वाला है; दीर्घजिह्वा, सूर्य-नेत्र, मृदु देह वाला और मृड (शिव) को प्रिय है।
Verse 72
वायुर्गरिष्ठो नमुचिश्शम्बरो विज्वरो विभुः । विष्वक्सेनश्चंद्रहर्ता क्रोधवर्द्धन एव च
वायु, गरिष्ठ, नमुचि, शम्बर, विज्वर, विभु; विष्वक्सेन, चन्द्रहर्ता तथा क्रोधवर्द्धन—ये (नाम) हैं।
Verse 73
कालकः कलकांतश्च कुंडदः समरप्रियः । गरिष्ठश्च वरिष्ठश्च प्रलंबो नरकः पृथुः
कालक, कलकान्त, कुण्डद, समरप्रिय; गरिष्ठ और वरिष्ठ; प्रलम्ब, नरक तथा पृथु—ये (नाम) कहे गए।
Verse 74
इंद्रतापन वातापी केतुमान्बलदर्पितः । असिलोमा सुलोमा च बाष्कलि प्रमदो मदः
इन्द्रतापन, वातापी, केतुमान, बलदर्पित, असिलोमा, सुलोमा, बाष्कलि, प्रमद और मद—ये (उल्लिखित) नाम हैं।
Verse 75
सृगालवदनश्चैव केशी च शरदस्तथा । एकाक्षश्चैव राहुश्च वृत्रः क्रोधविमोक्षणः
और (उनमें) सृगालवदन, केशी तथा शरद; और एकाक्ष, राहु, वृत्र तथा क्रोध-विमोक्षण भी हैं।
Verse 76
एते चान्ये च बहवो दानवा बलवर्द्धनाः । ब्रह्माणं पर्युपासंत वाक्यं चेदमथोचिरे
ये और अनेक अन्य दानव, बल में बढ़े हुए, ब्रह्मा की सेवा में उपस्थित रहे; तब उन्होंने ये वचन कहे।
Verse 77
त्वया सृष्टाः स्म भगवंस्त्रैलोक्यं भवता हि नः । दत्तं सुरवरश्रेष्ठ देवेभ्यधिकाः कृताः
हे भगवन्! हम आपके द्वारा सृष्ट किए गए हैं; और आपके ही द्वारा यह त्रैलोक्य हमें प्रदान किया गया है। हे देवश्रेष्ठ! आपने हमें देवताओं से भी अधिक श्रेष्ठ बना दिया है।
Verse 78
भगवन्निह किं कुर्मो यज्ञे तव पितामह । यद्धितं तद्वदास्माकं समर्थाः कार्यनिर्णये
हे भगवन्, हे पितामह! इस यज्ञ में हम यहाँ क्या करें? जो हितकर हो, वह हमें कहिए; हम इस कार्य के निर्णय को पूरा करने में समर्थ हैं।
Verse 79
किमेभिस्ते वराकैश्च अदितेर्गर्भसंभवैः । दैवतैर्निहतैः सर्वैः पराभूतैश्च सर्वदा
अदिति के गर्भ से उत्पन्न तेरे इन दीन पुत्रों से क्या प्रयोजन? ये देवता तो सब के सब मारे गए हैं और सदा पराजित होते रहे हैं।
Verse 80
पितामहोसि सर्वेषामस्माकं दैवतैः सह । तव यज्ञसमाप्तौ च पुनरस्मासु दैवतैः
आप हम सबके, देवताओं सहित, पितामह हैं। और जब आपका यज्ञ पूर्ण हो जाए, तब आप फिर देवताओं के साथ हमारे पास लौट आइए।
Verse 81
श्रियं प्रति विरोधश्च भविष्यति न संशयः । इदानीं प्रेक्षणं कुर्मः सहिताः सर्वदानवैः
श्री के प्रति विरोध अवश्य होगा—इसमें संदेह नहीं। अब हम सब दानवों के साथ मिलकर उसे देखने चलें।
Verse 82
पुलस्त्य उवाच । सगर्वं तु वचस्तेषां श्रुत्वा देवो जनार्दनः । शक्रेण सहितः शंभुमिदमाह महायशाः
पुलस्त्य बोले—उनके गर्वयुक्त वचन सुनकर, महायशस्वी देव जनार्दन ने, शक्र (इन्द्र) के साथ, शम्भु (शिव) से यह कहा।
Verse 83
विघ्नं प्रकर्तुं वै रुद्र आयाता दनुपुंगवाः । ब्रह्मणामंत्रिताश्चेह विघ्नार्थं प्रयतंति ते
विघ्न करने के लिए, रुद्र द्वारा बुलाए गए दनु के श्रेष्ठ पुत्र यहाँ आए हैं। और इस कार्य में ब्रह्मा द्वारा आमंत्रित होकर, वे यहाँ बाधा पहुँचाने के लिए प्रयत्न कर रहे हैं।
Verse 84
अस्माभिस्तु क्षमाकार्या यावद्यज्ञः समाप्यते । समाप्ते तु क्रतावस्मिन्युद्धं कार्यं दिवौकसां
जब तक यज्ञ पूर्ण न हो, तब तक हमें क्षमा और संयम रखना चाहिए। परन्तु इस क्रतु के समाप्त होते ही देवताओं को युद्ध करना चाहिए।
Verse 85
यथानिर्दानवा भूमिस्तथा कार्यं त्वया विभो । जयार्थं चेह शक्रस्य भवता च मया सह
जैसे पृथ्वी को दानवों से रहित किया गया है, वैसे ही, हे विभो, यह कार्य तुम्हें करना चाहिए—यहाँ शक्र की विजय के लिए—तुम मेरे साथ मिलकर।
Verse 86
द्विजानां परिवेष्टारो मरुतः परिकल्पिताः । दानवानां धनं यच्च गृहीत्वा तद्यजामहे
द्विजों की सेवा-परिवेषणा के लिए मरुत नियुक्त किए गए हैं। और दानवों का जो धन हमने ग्रहण किया है, उसी से हम यह यज्ञ करते हैं।
Verse 87
अत्रागतेषु विप्रेषु दुःखितेषु जनेष्विह । व्ययं तस्य करिष्यामो दासभावे निवेशिताः
यहाँ आए हुए ब्राह्मणों और दुःखी जनों के लिए हम—सेवक-भाव में स्थित होकर—उनका व्यय वहन करेंगे।
Verse 88
वदंतमेवं तं विष्णुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । एते दनुसुताः क्रुद्धा युष्माकं कोपनेप्सिताः
विष्णु के ऐसा कहते हुए, ब्रह्मा ने उनसे कहा: “ये दनु-पुत्र क्रुद्ध हैं और तुम्हारे क्रोध को उकसाना चाहते हैं।”
Verse 89
भवता च क्षमा कार्या रुद्रेण सह दैवतैः । कृते युगावसाने तु समाप्तिं चक्रतौ गते
आप भी रुद्र तथा अन्य देवताओं के साथ क्षमा करें, जब कृतयुग का अंत हो और कालचक्र अपनी समाप्ति को पहुँचे।
Verse 90
मया च प्रेषिता यूयमेते च दनुपुंगवाः । संधिर्वा विग्रहो वापि सर्वैः कार्यस्तदैव हि
तुम्हें मैंने भेजा है और ये दानवों में श्रेष्ठ भी; इसलिए तुम सबको तुरंत ही संधि या विग्रह—जो भी हो—करना ही चाहिए।
Verse 91
पुलस्त्य उवाच । पुनस्तान्दानवान्ब्रह्मा वाक्यमाह स्वयंप्रभुः । दानवैर्न विरोधोत्र यज्ञे मम कथंचन
पुलस्त्य बोले—तब स्वयंप्रभु पितामह ब्रह्मा ने उन दानवों से फिर कहा—“मेरे यज्ञ में दानवों के साथ यहाँ किसी भी प्रकार का विरोध न हो।”
Verse 92
मैत्रभावस्थिता यूयमस्मत्कार्ये च नित्यशः । दानवा ऊचुः । सर्वमेतत्करिष्यामः शासनं ते पितामह
तुम सदा मैत्रीभाव में स्थित होकर हमारे कार्य में लगे रहो। दानव बोले—“हे पितामह! आपकी आज्ञा के अनुसार हम यह सब करेंगे।”
Verse 93
अस्माकमनुजा देवा भयं तेषां न विद्यते । पुलस्त्य उवाच । एतच्छुत्वा तदा तेषां परितुष्टः पितामहः
“देवता हमारे अनुज हैं; इसलिए उन्हें हमसे भय नहीं।” पुलस्त्य बोले—यह सुनकर तब पितामह (ब्रह्मा) उनसे प्रसन्न हो गए।
Verse 94
मुहूर्तं तिष्ठतां तेषामृषिकोटिरुपागता । श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं तेषां पूजां तु केशवः
वे वहाँ थोड़ी देर ठहरे ही थे कि ऋषियों का एक कोटि समूह आ पहुँचा। पैतामह यज्ञ का समाचार सुनकर केशव भी वहाँ आए और उनकी पूजा ग्रहण करने लगे।
Verse 95
आसनानि ददौ तेषां तदा देवः पिनाकधृत् । वसिष्ठोर्घं ददौ तेषां ब्रह्मणा परिचोदितः
तब पिनाकधारी देव (शिव) ने उन्हें आसन दिए। और ब्रह्मा की प्रेरणा से वसिष्ठ ने उनका अर्घ्य देकर स्वागत किया।
Verse 96
गामर्घं च ततो दत्वा पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । निवेशं पुष्करे दत्वा स्थीयतामिति चाब्रवीत्
फिर उन्होंने गामर्घ्य आदि आदर-उपहार देकर उनकी अव्यय कुशलता पूछी। और पुष्कर में निवास की व्यवस्था करके बोले—“यहीं ठहरिए।”
Verse 97
ततस्ते ऋषयः सर्वे जटाजिनधरास्तथा । शोभयंतः सरःश्रेष्ठं गङ्गामिव दिवौकसः
तब वे सभी ऋषि—जटा और अजिन-वल्कल धारण किए हुए—उस श्रेष्ठ सरोवर को वैसे ही शोभित करने लगे जैसे देवगण गंगा को शोभित करते हैं।
Verse 98
मुंडाः काषायिणश्चैके दीर्घश्मश्रुधराः परे । विरलैर्दशनैः केचिच्चिपिटाक्षास्तथा परे
कुछ मुंडित थे और कुछ काषाय-वस्त्रधारी। कुछ के दाढ़ी बहुत लंबी थी। किसी के दाँत विरल थे और किसी की आँखें धँसी हुई थीं।
Verse 99
बृहत्तनूदराः केपि केकराक्षास्तथापरे । दीर्घकर्णा विकर्णाश्च कर्णैश्च त्रुटितास्तथा
कुछ के शरीर और उदर अत्यन्त विशाल थे; कुछ की आँखें तिरछी या विकृत थीं। कुछ के कान बहुत लम्बे थे, कुछ के कान विकृत थे और कुछ के कान फटे‑टूटे थे।
Verse 100
दीर्घफाला विफालाश्च स्नायुचर्मावगुंठिताः । निर्गतं चोदरं तेषां मुनीनां भावितात्मनां
कुछ के फाल (हल की नोक) लम्बे थे और कुछ के फाल ही नहीं थे; वे स्नायु और चर्म से आवृत थे। उन भावितात्मा मुनियों का उदर बाहर को निकला हुआ था।
Verse 101
दृष्ट्वा तु पुष्करं तीर्थं दीप्यमानं समंततः । तीर्थलोभान्नरव्याघ्र तस्य तीरे व्यवस्थिताः
परन्तु पुष्कर के तीर्थ को चारों ओर से दीप्तिमान देखकर, हे नरव्याघ्र, तीर्थ‑लालसा से वे उसके तट पर जा खड़े हुए।
Verse 102
वालखिल्या महात्मानो ह्यश्मकुट्टास्तथापरे । दंतोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे
वहाँ महात्मा वालखिल्य हैं; और कुछ अन्य ‘अश्मकुट्ट’ कहलाते हैं। कुछ ‘दंतोलूखलिन’ नाम से प्रसिद्ध हैं और कुछ ‘संप्रक्षाल’ कहे जाते हैं।
Verse 103
वायुभक्षा जलाहाराः पर्णाहारास्तथापरे । नाना नियमयुक्ताश्च तथा स्थंडिलशायिनः
कुछ वायु‑भक्षी हैं, कुछ जलाहारी हैं और कुछ पर्णाहारी हैं; कुछ अनेक नियम‑व्रतों से युक्त हैं और कुछ भूमि पर ही शयन करते हैं।
Verse 104
सरस्यस्मिन्मुखं दृष्ट्वा सुरूपास्याः क्षणादभुः । किमेतदिति चिंत्याथ निरीक्ष्य च परस्परम्
उस सरोवर में उस सुन्दरी का मुख देखकर वे क्षणभर में ही मोहित-से हो गए। ‘यह क्या है?’ ऐसा सोचकर वे विस्मय से एक-दूसरे की ओर देखने लगे।
Verse 105
अस्मिंस्तीर्थे दर्शनेन मुखस्येह सुरूपता । मुखदर्शनमित्येव नाम कृत्वा तु तापसाः
इस तीर्थ में मुख के दर्शन मात्र से इसी लोक में रूप-लावण्य प्राप्त होता है। इसलिए तपस्वियों ने इसका नाम ‘मुखदर्शन’ ही रखा।
Verse 106
स्नाता नियमयुक्ताश्च सुरूपास्ते तदाभवन् । देवपुत्रोपमा जाता अनौपम्य गुणान्विताः
स्नान करके और नियमों में स्थित होकर वे तब रूपवान हो गए। वे देवपुत्रों के समान, अनुपम गुणों से युक्त हो उठे।
Verse 107
शोभमाना नरश्रेष्ठ स्थिताः सर्वे वनौकसः । यज्ञोपवीतमात्रेण व्यभजंस्तीर्थमंजसा
हे नरश्रेष्ठ! वे सभी वनवासी ऋषि शोभायमान होकर खड़े थे, और यज्ञोपवीत मात्र धारण/व्यवस्थित करके उन्होंने सहज ही उस तीर्थ का भेद प्रकट कर लिया।
Verse 108
जुह्वतश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः । चिंतयंतो हि राजेंद्र तपसा दग्धकिल्बिषाः
उन्होंने अग्निहोत्र में आहुति दी और विविध कर्मकाण्ड किए। हे राजेन्द्र! वे ध्यानमग्न रहे, क्योंकि तप से उनके पाप दग्ध हो चुके थे।
Verse 109
न यास्यामो परं तीर्थं ज्येष्ठभावेत्विदं सरः । ज्येष्ठपुष्करमित्येव नाम चक्रुर्द्विजातयः
हम किसी अन्य तीर्थ को नहीं जाएँगे; ज्येष्ठत्व के कारण यह सरोवर ही सर्वश्रेष्ठ है। इसलिए द्विजों ने इसका नाम ‘ज्येष्ठ-पुष्कर’ रखा।
Verse 110
तत्र कुब्जान्बहून्दृष्ट्वा स्थितांस्तीर्थसमीपतः । बभूवुर्विस्मितास्तत्र जना ये च समागताः
वहाँ तीर्थ के समीप बहुत-से कुब्ज जनों को खड़ा देखकर, जो लोग वहाँ एकत्र हुए थे वे सब विस्मित हो गए।
Verse 111
दत्वा दानं द्विजातिभ्यो भांडानि विविधानि च । श्रुत्वा सरस्वतीं प्राचीं स्नातुकामा द्विजागताः
द्विजों को दान तथा नाना प्रकार के पात्र देकर, और पूर्वाभिमुख बहने वाली सरस्वती का समाचार सुनकर, स्नान की इच्छा से ब्राह्मण वहाँ आए।
Verse 112
सरस्वतीतीर्थवरा नानाद्विजगणैर्युता । बदरेंगुदकाश्मर्य प्लक्षाश्वत्थविभीतकैः
सरस्वती का वह श्रेष्ठ तीर्थ नाना द्विज-समूहों से युक्त है और बदरी, इंगुद, काश्मर्य, प्लक्ष, अश्वत्थ तथा विभीतक वृक्षों से सुशोभित है।
Verse 113
पौलोमैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा । सरस्वतीतीर्थरुहैर्धन्वनैः स्यंदनैस्तथा
वह (प्रदेश) पौलोम, पलाश, करीर और पीलु वृक्षों से, तथा सरस्वती-तीर्थों के आसपास उगने वाली वनस्पतियों से, और धन्व (शुष्क) प्रदेशों तथा स्यंदन वृक्षों से भी युक्त है।
Verse 114
कपित्थैः करवीरैश्च बिल्वैराम्लातकैस्तथा । अतिमुक्तकपंडैश्च पारिजातैश्च शोभिता
वह कपित्थ, करवीर, बिल्व, आम्लातक तथा अतिमुक्ता लताओं और पारिजात वृक्षों से सुशोभित थी।
Verse 115
कदंबवनभूयिष्ठा सर्वसत्वमनोरमा । वाय्वंबुफलपर्णादैर्दंतोलूखलिकैरपि
कदंब-वनों से परिपूर्ण, समस्त प्राणियों को रमणीय, और वायु, जल, फल, पत्तों आदि से बने दंतधावन-काष्ठ तथा छोटे ओखलियों से भी युक्त थी।
Verse 116
तथाश्मकुट्टमुख्यैश्च वरिष्ठैर्मुनिभिर्वृता । स्वाध्यायघोषसंघुष्टा मृगयूथशताकुला
उसी प्रकार वह अश्मकुट्ट आदि प्रमुख श्रेष्ठ मुनियों से घिरी हुई थी; स्वाध्याय के घोष से गूँजती और मृग-यूथों के सैकड़ों झुंडों से व्याप्त थी।
Verse 117
अहिंसैर्धर्मपरमैस्तथा चातीव शोभिता । सुप्रभा कांचनाख्या च प्राची नंदा विशालका
वह अहिंसा से और धर्म को परम मानने वाले आचरण से अत्यन्त शोभित थी; (वह) सुप्रभा, कांचना नाम से भी प्रसिद्ध, तथा प्राची, नंदा और विशालका (नामक प्रदेशों) से युक्त थी।
Verse 118
स्रोतोभिः पंचभिस्तत्र वर्तते पुष्करे नदी । पितामहस्य सदसि वर्त्तमाने महीतले
वहाँ पुष्कर में वह नदी पाँच धाराओं में प्रवाहित होती है—पृथ्वी-तल पर, पितामह ब्रह्मा की सभा में विराजमान।
Verse 119
वितते यज्ञवाटे तु स्वागतेषु द्विजादिषु । पुण्याहघोषैर्विततैर्देवानां नियमैस्तथा
जब यज्ञवाटिका पूर्णतः विस्तृत हो गई और ब्राह्मणादि द्विजों का यथोचित सत्कार हो चुका, तब पुण्याह-घोष गूँज उठे और देवताओं के नियत नियम-विधान भी विधिपूर्वक संपन्न होने लगे।
Verse 120
देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तथा । तत्र चैव महाराज दीक्षिते च पितामहे
और जब देवगण भी व्यग्र हो उठे तथा वह यज्ञ-विधान प्रवर्तित था, तब वहीं—हे महाराज—पितामह ब्रह्मा भी दीक्षा में स्थित थे।
Verse 121
यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना । मनसा चिंतिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलास्तथा
उस सर्वकाम-समृद्धि से युक्त सत्र-यज्ञ को करते हुए, जो-जो पदार्थ उसने मन में चिंते, वे निश्चय ही प्राप्त हो गए; और धर्म तथा अर्थ के विषय में कुशलता व सिद्धि भी प्राप्त हुई।
Verse 122
उपतिष्ठंति राजेंद्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह । जगुश्च देवगंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
हे राजेंद्र, वहाँ-वहाँ द्विजगणों की सेवा-उपस्थिति होती रही; देवगंधर्व गान करने लगे और अप्सराओं के समूह नृत्य करने लगे।
Verse 123
वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरंजसा । तस्य यज्ञस्य संपत्या तुतुषुदेर्वता अपि
और उन्होंने सहज ही दिव्य वाद्यों का वादन किया। उस यज्ञ की समृद्धि और सिद्धि से देवता भी संतुष्ट और प्रसन्न हो उठे।
Verse 124
विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः । वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे
वे परम विस्मय को प्राप्त हुए; फिर मनुष्य-योनि वाले तो कितने अधिक! पुष्कर में पितामह ब्रह्मा के सन्निधि में जब वह यज्ञ चल रहा था।
Verse 125
अब्रुवन्नृषयो भीष्म तदा तुष्टास्सरस्वतीम् । सुप्रभां नाम राजेंद्र नाम्ना चैव सरस्वतीम्
तब, हे भीष्म, प्रसन्न हुए ऋषियों ने सरस्वती से कहा—“हे राजेन्द्र, इनका नाम सुप्रभा है और ये सरस्वती नाम से भी प्रसिद्ध हैं।”
Verse 126
ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वेगयुक्तां सरस्वतीम् । पितामहं भासयंतीं क्रतुं ते बहु मेनिरे
वेग से प्रवाहित होती, पितामह ब्रह्मा को प्रकाशित करती सरस्वती को देखकर सभी मुनियों ने माना कि कोई महान क्रतु (यज्ञकर्म) आरम्भ होने वाला है।
Verse 127
एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती । पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्
इस प्रकार पुष्कर में नदियों में श्रेष्ठ सरस्वती प्रकट हुई—पितामह ब्रह्मा के प्रयोजन हेतु और मनीषियों की तुष्टि के लिए।
Verse 128
पुण्यस्य पुण्यताकारि पंचस्रोतास्सरस्वती । सुप्रभा नाम राजेंन्द्र नाम्ना चैव सरस्वती
हे राजेन्द्र, यह सरस्वती पुण्यस्वरूपा और पुण्य की उत्पादिका है; यह पंचस्रोता नदी है। इसका नाम सुप्रभा है और यह सरस्वती नाम से भी जानी जाती है।
Verse 129
यत्र ते मुनयश्शान्ता नानास्वाध्यायवादिनः । ते समागत्य ऋषयस्सस्मरुर्वै सरस्वतीम्
वहाँ वे शांत मुनि, नाना प्रकार के स्वाध्याय के पाठक और व्याख्याता, एकत्र होकर ऋषियों ने निश्चय ही सरस्वती का स्मरण किया।
Verse 130
साभिध्याता महाभागा ऋषिभिः सत्रयाजिभिः । समास्थिता दिशं पूर्वां भक्तिप्रीता महानदी
सत्रयाग करने वाले ऋषियों द्वारा पूजित और आवाहित वह महाभागा महानदी, उनकी भक्ति से प्रसन्न होकर पूर्व दिशा में स्थित हुई।
Verse 131
प्राची पूर्वावहा नाम्ना मुनिवंद्या सरस्वती । इदमन्यन्महाराज शृण्वाश्चर्यवरं भुवि
पूर्व की ओर बहने वाली, ‘पूर्वावहा’ नाम से प्रसिद्ध, मुनियों द्वारा वंदित सरस्वती है। अब, हे महाराज, पृथ्वी पर एक और परम अद्भुत वृत्तांत सुनिए।
Verse 132
क्षतो मंकणको विप्रः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । क्षतात्किल करे तस्य राजन्शाकरसोस्रवत्
हमने सुना है कि मंकणक नामक ब्राह्मण कुश के अग्रभाग से घायल हो गया। और, हे राजन्, उसके हाथ के उस घाव से मानो शर्करा-रस बह निकला।
Verse 133
स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान् । ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत्
उस शर्करा-रस को देखकर वह हर्ष से भर गया और नृत्य करने लगा। और जब वह नृत्य करता रहा, तब जो कुछ भी था—स्थावर और जंगम—सब (उससे) प्रभावित हो उठा।
Verse 134
प्रानृत्यत जगत्सर्वं तेजसा तस्य मोहितम् । शक्रादिभिस्सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः
उसके तेज से मोहित होकर समस्त जगत् नाच उठा, हे राजन्। यह इन्द्र आदि देवताओं तथा तप-धन से सम्पन्न ऋषियों ने भी देखा।
Verse 135
विज्ञप्तस्तत्र वै ब्रह्मा नायं नृत्येत्तथा कुरु । आदिष्टो ब्रह्मणा रुद्र ऋषेरर्थे नराधिप
तब वहाँ ब्रह्मा से प्रार्थना की गई—“यह ऐसा न नाचे; आप वैसा कीजिए।” ब्रह्मा की आज्ञा पाकर रुद्र ने, हे नराधिप, उस ऋषि के हित के लिए वैसा किया।
Verse 136
नायं नृत्येद्यथा भीम तथा त्वं वक्तुमर्हसि । गत्वा रुद्रो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हि
“यह तुम्हारे कहे अनुसार भयानक ढंग से नहीं नाचता; इसलिए तुम ऐसा कहना उचित नहीं।” क्योंकि रुद्र मुनि के पास जाकर उन्हें देखकर अत्यन्त हर्ष से भर गए थे।
Verse 137
भो भो विप्रर्षभ त्वं हि नृत्यसे केन हेतुना । नृत्यमानेन भवता जगत्सर्वं च नृत्यति
“अरे अरे, विप्रश्रेष्ठ! तुम किस कारण से नाच रहे हो? तुम्हारे नाचने से तो समस्त जगत् भी नाचता प्रतीत होता है।”
Verse 138
तेनायं वारितः प्राह नृत्यन्वै मुनिसत्तमः । मुनिरुवाच । किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसोस्रवत्
उसने रोका, फिर भी नाचते हुए मुनिश्रेष्ठ बोले। मुनि ने कहा—“हे देव! क्या तुम नहीं देखते कि मेरे हाथ से ईख का रस बह रहा है?”
Verse 139
तं तु दृष्ट्वाप्र नृत्तोहं हर्षेण महतावृतः । तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्
उन्हें देखकर मैं दण्डवत् प्रणाम कर महान् हर्ष से भर गया। तब भगवान् मुस्कराकर राग से मोहित उस मुनि से बोले।
Verse 140
अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीह प्रपश्य मां । एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठो महादेवेन कौरव
“हे विप्र! मैं किसी रहस्यमय प्रकार से नहीं जा रहा; यहीं मुझे देखो।” महादेव के ऐसा कहने पर, हे कौरव, श्रेष्ठ मुनि (विस्मित/प्रभावित) हुए।
Verse 141
ध्यायमानस्तदा कोयं प्रतिषिद्धोस्मि येन हि । अंगुल्यग्रेण राजेंद्र स्वांगुष्ठस्ताडितस्तथा
मैं ध्यान में लीन था; तब वह कौन था जिसने मुझे रोक दिया? क्योंकि, हे राजेन्द्र, उँगली के अग्रभाग से मेरा अपना अँगूठा तब आहत हुआ।
Verse 142
ततो भस्मक्षताद्राजन्निर्गतं हिमपांडुरं । तद्दृष्ट्वा व्रीडितश्चासौ प्राह तत्पादयोः पतन्
फिर, हे राजन्, भस्म-क्षत से हिम के समान पाण्डुर वस्तु निकल आई। उसे देखकर वह लज्जित हुआ और उनके चरणों में गिरकर बोला।
Verse 143
नान्यद्देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत् । चराचरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्
मैं रुद्र से बढ़कर किसी अन्य देव को महान् नहीं मानता। हे शूलधारी! चर-अचर समस्त जगत् की परम गति और आश्रय आप ही हैं।
Verse 144
त्वया सृष्टमिदं सर्वं वदंतीह मनीषिणः । त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये
मनीषीजन कहते हैं कि यह समस्त जगत् तुम्हारे द्वारा रचा गया है; और युग के अंत में सब कुछ फिर तुम्हीं में लीन हो जाता है।
Verse 145
देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं मया कुतः । त्वयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोपि ये
जब देवता भी तुम्हें पूर्णतः जान नहीं सकते, तो मैं कैसे जानूँ? क्योंकि तुममें ही सब दिखाई देते हैं—देवगण, ब्रह्मा आदि भी।
Verse 146
सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च यः । त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे भवंतीहाकुतोभयाः
तुम ही सब कुछ हो; देवताओं के कर्ता और उन्हें कार्य कराने वाले भी तुम ही हो। तुम्हारी कृपा से यहाँ सभी देवगण सर्वथा निर्भय हो जाते हैं।
Verse 147
एवं स्तुत्वा महादेवमृषिश्च प्रणतोब्रवीत् । भगवंस्त्वत्प्रसादेन तपो न क्षीयते त्विह
इस प्रकार महादेव की स्तुति करके ऋषि ने प्रणाम कर कहा—“भगवन्, आपकी कृपा से मेरा तप यहाँ क्षीण नहीं होता।”
Verse 148
ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत् । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा
तब प्रसन्नचित्त देव ने उस ऋषि से फिर कहा—“हे विप्र, मेरी कृपा से तुम्हारा तप सहस्रगुणा बढ़े।”
Verse 149
प्राचीमेवेह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा । सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः
मैं यहाँ पूर्व दिशा में सदा तुम्हारे साथ निवास करूँगा। सरस्वती परम पवित्र हैं—विशेषतः इस पुण्य क्षेत्र में।
Verse 150
न तस्य दुर्लर्भं किंचिदिह लोके परत्र च । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्
जो सरस्वती के उत्तर तट पर देह त्याग करता है, उसके लिए इस लोक और परलोक में कुछ भी दुर्लभ नहीं रहता।
Verse 151
प्राचीतटे जाप्यपरो न चेह म्रियते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलमाप्स्यति पुष्कलं
पूर्व तट पर जप में रत साधक फिर यहाँ मृत्यु को नहीं प्राप्त होता; और वहाँ स्नान करके अश्वमेध यज्ञ के समान प्रचुर फल पाता है।
Verse 152
नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः । जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च तापसः
नियमों और उपवासों से तपस्वी अपने शरीर को कृश करते हैं—कोई जलाहार करता है, कोई वायुभक्ष होता है, और कोई पर्णाहार से रहता है।
Verse 153
तथा स्थंडिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक् । करोति यो द्विजश्रेष्ठो नियमांस्तान्व्रतानि च
इसी प्रकार जो द्विजश्रेष्ठ स्थण्डिलशायी होकर और अन्य भिन्न-भिन्न नियमों का आचरण करता है, वह उन नियमों को व्रत-रूप भी बना देता है।
Verse 154
स याति शुद्धदेहश्च ब्रह्मणः परमं पदं । तस्मिंस्तीर्थे तु यैर्दत्तं तिलमात्रं तु कांचनं
वह शुद्ध देह होकर ब्रह्मा के परम पद को प्राप्त होता है। उस तीर्थ में तिलमात्र स्वर्ण का दान भी महान पुण्य देने वाला होता है।
Verse 155
मेरुदानसमं तत्स्यात्पुरा प्राह प्रजापतिः । तस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति हि मानवाः
पूर्वकाल में प्रजापति ने कहा था कि यह मेरुदान के समान हो जाता है। इसलिए जो मनुष्य उस तीर्थ में श्राद्ध करेंगे…
Verse 156
एकविंशकुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते नराः । पितॄणां च शुभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः
वे पुरुष इक्कीस कुलों सहित स्वर्ग को जाएंगे। एक ही पिंड से पितरों को तृप्त करते हैं; यह पितरों के लिए शुभ तीर्थकर्म बन जाता है।
Verse 157
ब्रह्मलोकं गमिष्यंति स्वपुत्रेणेह तारिताः । भूयश्चान्नं न चेच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते
यहाँ अपने पुत्र द्वारा उद्धार पाए हुए वे ब्रह्मलोक को जाते हैं। फिर वे अन्न की इच्छा नहीं करते और मोक्षमार्ग पर अग्रसर होते हैं।
Verse 158
प्राचीनत्वं सरस्वत्या यथा भूतं शृणुष्व तत् । सरस्वती पुरा प्रोक्ता देवैः सर्वैः सवासवैः
सरस्वती का प्राचीन वृत्तांत जैसा हुआ था, वैसा सुनो। पूर्वकाल में वसुओं सहित समस्त देवों ने सरस्वती का वर्णन किया था।
Verse 159
तटं त्वया प्रयातव्यं प्रतीच्यां लवणोदधेः । वडवाग्निमिमं नीत्वा समुद्रे निक्षिपस्व ह
तुम्हें लवण-सागर के पश्चिमी तट पर जाना चाहिए; इस वडवाग्नि को साथ ले जाकर समुद्र में प्रविष्ट करा दो।
Verse 160
एवं कृते सुराः सर्वे भवंति भयवर्जिताः । अन्यथा वाडवाग्निस्तु दहते स्वेन तेजसा
ऐसा कर देने पर सभी देव भय से रहित हो जाते हैं; अन्यथा यह वाडवाग्नि अपने ही तेज से दहकती रहती है।
Verse 161
तस्माद्रक्षस्व विबुधानेतस्मादचिराद्भयात् । मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा
इसलिए इस निकटवर्ती भय से देवों की रक्षा करो; हे सुश्रोणि, माता के समान बनकर देवताओं को अभय प्रदान करो।
Verse 162
एवमुक्ता तु सा देवी विष्णुना प्रभविष्णुना । आह नाहं स्वतंत्रास्मि पिता मे व्रियतां स्वराट्
प्रभु विष्णु द्वारा ऐसा कहे जाने पर देवी बोली—“मैं स्वतंत्र नहीं हूँ; इस विषय में मेरे पिता, स्वराट्, का निर्णय स्वीकार किया जाए।”
Verse 163
तदाज्ञाकारिणी नित्यं कुमारीह धृतव्रता । पित्रादेशाद्विना नाहं पदमेकमपि क्वचित्
मैं सदा पिता की आज्ञा का पालन करने वाली हूँ; यहाँ व्रतधारिणी कुमारी हूँ। पिता की अनुमति बिना मैं कहीं एक कदम भी नहीं रखती।
Verse 164
गच्छामि तस्मात्कोप्यन्य उपायश्चिंत्यतामहो । तदाशयं विदित्वाहुस्ते समेत्य पितामहं
अतः मैं प्रस्थान करता हूँ; हाय, कोई दूसरा उपाय सोचा जाए। उसका अभिप्राय जानकर वे सब मिलकर पितामह ब्रह्मा के पास गए।
Verse 165
नान्येन शक्यते नेतुं वडवाग्निः पितामह । अदृष्टदोषाम्मुक्त्वैकां कुमारीं तनयां तव
हे पितामह! वडवाग्नि को कोई और ले नहीं जा सकता। इसलिए दोषरहित आपकी एक कन्या—कुमारी—को ही (इस कार्य हेतु) स्वीकार किया जाए।
Verse 166
सरस्वतीं समानीय कृत्वांके वरवर्णिनीं । शिरस्याघ्रायसस्नेहमुवाचाथसरस्वतीम्
सरस्वती को पास बुलाकर, उस सुन्दर वर्णवाली को अपनी गोद में बैठाया। स्नेहपूर्वक उसके सिर को सूँघकर फिर सरस्वती से बोले।
Verse 167
मां च देवि सुराः प्राहुः स त्वं ब्रूहि यशस्विनीम् । नीत्वा विनिक्षिपेदेनं बाडवं लवणांबुनि
देवि! देवताओं ने मुझसे कहा—‘हे यशस्विनी, तुम उससे कहो; इस बाडवाग्नि को ले जाकर लवण जल (समुद्र) में डाल दे।’
Verse 168
पितुर्वाक्यं हि तच्छ्रुत्वा वियुक्ता कुररी यथा । पित्रा तदैव सा कन्या रुरुदे दीनमानसा
पिता के वचन सुनकर वह कन्या उसी क्षण रो पड़ी—जैसे अपने साथी से बिछुड़ी कुररी। पिता के सामने उसका मन अत्यन्त दीन हो गया।
Verse 169
शोभते तन्मुखं तस्याः शोकबाष्पाविलेक्षणं । सितं विकसितं तद्वत्पद्मं तोयकणोक्षितम्
शोक के आँसुओं से धुँधली हुई भी उसका मुख शोभायमान था—जैसे जलकणों से सिंचित पूर्ण-विकसित श्वेत कमल।
Verse 170
तत्तथाविधमालोक्य पितामहपुरस्सराः । विबुधाः शोकभावस्य सर्वे वशमुपागताः
उसे उस अवस्था में देखकर पितामह (ब्रह्मा) के अग्रणी देवगण सभी शोक-भाव के वश में हो गए।
Verse 171
संस्तभ्य हृदयं तस्याः शोकसंतापितं तदा । पितामहस्तामुवाच मा रोदीर्नास्ति ते भयम्
तब शोक से दग्ध उसके हृदय को धैर्य देकर पितामह ने कहा—“मत रोओ; तुम्हें कोई भय नहीं।”
Verse 172
मान लाभश्च भविता तव देवानुभावतः । नीत्वा क्षारोदमध्ये तु क्षिपस्व ज्वलनं सुते
देवों के प्रभाव से तुम्हें मान और लाभ प्राप्त होगा। इसलिए, पुत्री, अग्नि को लेकर क्षार-सागर के मध्य में डाल दो।
Verse 173
एवमुक्ता तु सा बाला बाष्पाकुलितलोचना । प्रणम्य पद्मजन्मानं गच्छाम्युक्तवती तु सा
ऐसा सुनकर वह बाला, आँसुओं से भरी आँखों वाली, पद्मज (ब्रह्मा) को प्रणाम कर बोली—“मैं जाती हूँ।”
Verse 174
मा भैरुक्ता पुनस्तैस्तु पित्रा चापि तथैव सा । त्यक्त्वा भयं हृष्टमनाः प्रयातुं समवस्थिता
फिर उन्होंने उससे कहा—“डरो मत”; और पिता ने भी वही कहा। भय त्यागकर, हर्षित हृदय से वह प्रस्थान के लिए तैयार होकर खड़ी हो गई।
Verse 175
तस्याः प्रयाणसमये शंखदुंदुभिनिस्वनैः । मंगलानां च निर्घोषैर्जगदापूरितं शुभैः
उसके प्रस्थान के समय शंख और दुंदुभि के निनाद तथा मंगल-घोषों की शुभ ध्वनियों से सारा जगत् भर गया।
Verse 176
सितांबरधराधन्या सितचंदनमंडिता । शरदंबुजसच्छाय तारहारविभूषिता
वह धन्य नारी श्वेत वस्त्र धारण किए, श्वेत चंदन से अलंकृत, शरद्-कालीन कमल-सी दीप्तिमान, और मोतियों की माला से विभूषित थी।
Verse 177
संपूर्णचंद्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा । शुभां कीर्तिं सुरेशस्य पूरयंती दिशो दश
पूर्ण चंद्रमा-सा मुख और कमल-पत्र-सी आँखों वाली वह, देवेश की शुभ कीर्ति को फैलाती हुई, दसों दिशाओं को भर देती थी।
Verse 178
स्वतेजसा तद्धृदयान्निःसृता भासयज्जगत् । अनुव्रजन्ती तां गंगा तयोक्ता वरवर्णिनी
अपने ही तेज से उसके हृदय से प्रकट होकर उसने जगत् को प्रकाशित किया। उसके पीछे-पीछे गंगा भी चली; तब उस श्रेष्ठवर्णा से उसने ऐसा कहा।
Verse 179
द्रक्ष्यामि त्वां पुनरहं प्रयासि कुत्र मे सखि । एवमुक्ता तु सा गंगा प्रोवाच मधुरां गिरम्
“मैं तुम्हें फिर देखूँगा; हे सखि, तुम कहाँ जा रही हो?” ऐसा कहे जाने पर देवी गंगा ने मधुर वाणी में उत्तर दिया।
Verse 180
यदैवायास्यसि प्राचीं दिशं मां पश्यसे शुभे । विबुधैस्त्वं परिवृता दर्शनं तव संश्रये
हे शुभे! जब भी तुम पूर्व दिशा की ओर जाओगी और मुझे देखोगी, तब देवताओं से घिरी हुई मैं तुम्हें अपना दर्शन दूँगी; तुम्हारे दर्शन में ही मैं आश्रय लेती हूँ।
Verse 181
उदङ्मुखी तदा भूत्वा त्यज शोकं शुचिस्मिते । अहं चोदङ्मुखी पुण्या त्वं तु प्राची सरस्वति
तब उत्तरमुख होकर शोक त्याग दो, हे शुचिस्मिते! मैं भी इस पुण्य कर्म में उत्तरमुख रहूँगी; पर तुम, सरस्वती, पूर्वमुख रहना।
Verse 182
तत्र क्रतुशतं पुण्यं स्नानदानेन सुव्रते । श्राद्धदाने तथा नित्यं पितॄणां दत्तमक्षयम्
हे सुव्रते! वहाँ स्नान और दान करने से सौ यज्ञों के समान पुण्य मिलता है; और नित्य श्राद्ध में पितरों को दिया गया दान भी अक्षय हो जाता है।
Verse 183
ये करिष्यंति मनुजा विमुक्तास्त्ते ऋणैस्त्रिभिः । मोक्षमार्गं गमिष्यंति विचारो नात्र विद्यते
जो मनुष्य यह करेंगे, वे तीन ऋणों से मुक्त हो जाएँगे; वे मोक्षमार्ग पर अग्रसर होंगे—इसमें कोई संदेह नहीं।
Verse 184
तामुवाच ततो गंगा पुनर्दर्शनमस्तु ते । गच्छ स्वमालयं भद्रे स्मर्तव्याहं त्वयानघे
तब गंगा ने उससे कहा— “तुम्हें मेरा पुनः दर्शन हो। हे भद्रे, अपने धाम को जाओ; हे अनघे, मेरा स्मरण करती रहो।”
Verse 185
यमुनापि तथैवं सा गायत्री च मनोरमा । सावित्र्या सहिताः सर्वाः सखीं संप्रैषयंस्तथा
उसी प्रकार यमुना भी, और मनोहर गायत्री—सावित्री सहित—वे सब तब अपनी सखी को दूत बनाकर भेजने लगीं।
Verse 186
ततो विसृज्य तान्देवान्नदी भूत्वा सरस्वती । उत्तंकस्याश्रमपद उद्भूता सा मनस्विनी
फिर उन देवताओं को विदा करके सरस्वती नदी-रूप धारण कर, दृढ़-मन वाली, उत्तंक के आश्रम-स्थान पर प्रकट हुई।
Verse 187
अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य अवरोप्य च तां तनुम् । अवतीर्णा महाभागा देवानां पश्यतां तदा
तब प्लक्ष-वृक्ष के नीचे उस शरीर को उतारकर, महाभागा देवी देवताओं के देखते-देखते अवतरित हुई।
Verse 188
विष्णुरूपस्तरुः सोत्र सर्वदेवैस्तु वंदितः । संसेव्यश्च द्विजैर्नित्यं फलहेतोर्महोदयः
यहाँ यह वृक्ष स्वयं विष्णु-स्वरूप है और समस्त देवों द्वारा वंदित है। महान फल देने वाला यह, फल-प्राप्ति हेतु, द्विजों द्वारा नित्य सेवनीय है।
Verse 189
अनेकशाखाविततश्चतुर्मुख इवापरः । तत्कोटरकुटीकोटि प्रविष्टानां द्विजन्मनाम्
वह वृक्ष अनेक शाखाओं से फैला हुआ, मानो दूसरा चतुर्मुख ब्रह्मा हो। उसके कोटरों और कुटी-सी गुहाओं में असंख्य द्विज जन प्रवेश कर चुके थे।
Verse 190
श्रूयंते विविधा वाचः सुराणां रक्तचेतसाम् । वनस्पतिरपुष्पोपि पुष्पितश्चोपलक्ष्यते
उन्मत्त-चित्त देवताओं की विविध वाणियाँ सुनाई देती हैं; और जो वृक्ष सामान्यतः पुष्पहीन रहता है, वह भी पुष्पित दिखाई देता है।
Verse 191
जातीचंपकवत्पुष्पैः शाखालग्नैः शुकैः शुभैः । केतकीभिः सुरभिभिरशोभत सरिद्वरा
श्रेष्ठ नदी, शाखाओं से लिपटे शुभ शुकों से तथा जाती और चम्पक-सदृश पुष्पों और सुगंधित केतकी के फूलों से अलंकृत होकर शोभायमान थी।
Verse 192
कोकिलाभिस्स मालेव फेनकैः पुष्पितेव सा । हरेणेव यथा गंगा प्लक्षेणैव हि सा तथा
कोकिलाओं से वह मानो माला-सी सजी थी, और फेनरूपी श्वेत पुष्पों से मानो पुष्पित थी। जैसे गंगा हरि से संयुक्त है, वैसे ही वह निश्चय ही प्लक्ष-वृक्ष से संयुक्त थी।
Verse 194
एवमुक्तेन सा तेन प्रत्युक्ता विष्णुना तदा । न ते दाहभयं त्याज्यस्त्वयायं वह्निराट्स्वयम्
उसके ऐसा कहने पर विष्णु ने तब उत्तर दिया—“तुम अपना दाह-भय मत छोड़ो; तुम्हारे कारण यह अग्निराज स्वयं यहाँ उपस्थित है।”
Verse 195
पश्चिमं सागरं नेतुं वाडवज्वलनं शुभे । एवं क्रमेण गच्छंत्या तदापं प्राप्स्यते शुभे
हे शुभे! वाडवाग्नि को पश्चिम समुद्र तक ले जाना है। इस प्रकार क्रम-क्रम से चलती हुई तुम तब उस जल को प्राप्त करोगी, हे शुभे।
Verse 196
ततस्तं शातकुंभस्थं कृत्वासौ वडवानलं । समर्पयत गोविंदः सरस्वत्या महोदरे
तब गोविन्द ने उस अग्नि को वडवानल बनाकर, स्वर्ण-पात्र में रखकर, सरस्वती के महान उदर (गहन गर्भ) में समर्पित कर दिया।
Verse 197
सा तं गृहीत्वा सुश्रोणी प्रतीच्यभिमुखी ययौ । अंतर्द्धानेन संप्राप्ता पुष्करं सा महानदी
वह सुश्रोणी उसे साथ लेकर पश्चिमाभिमुख चली; और अंतर्धान होकर वह महानदी पुष्कर को जा पहुँची।
Verse 198
मर्यादापर्वते तस्मिन्संभूता विमला सरित् । पुष्करारण्यं विपुलं सुरसिद्धनिषेवितम्
उस मर्यादा-पर्वत से विमला नाम की पवित्र नदी प्रकट हुई; और वहाँ देवों तथा सिद्धों से सेवित विशाल पुष्कर-वन था।
Verse 199
पितामहेन यत्रासीद्यज्ञसत्रं निषेवितम् । सिध्यर्थं मुनिमुख्यानामागतासौ महानदी
जहाँ पितामह ब्रह्मा द्वारा यज्ञ-सत्र का अनुष्ठान और सेवन हुआ था, वहाँ मुनि-मुख्यों की सिद्धि के हेतु वह महानदी आ पहुँची।
Verse 200
येषु तत्र कृतो होमः कुंडेष्वासीद्विरिंचिना । तानि सर्वाणि संप्लाव्य तोयेनाप्युद्गता हि सा
वहाँ जिन अग्निकुण्डों में विरिञ्चि (ब्रह्मा) ने होम किया था, उन सबको वह जल से पूर्णतः भरकर वहीं प्रकट हुई।
Verse 201
तत्र क्षेत्रे महापुण्या पुष्करे सा तथोत्थिता । तेन तत्पूरणं प्रोक्तं वायुना जगदायुषा
उस महापुण्य क्षेत्र पुष्कर में वह वैसे ही प्रकट हुई। इसलिए जगत् के प्राणस्वरूप वायु ने उस पुराण का प्रवचन किया।