Shloka 43

तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च । मन्वन्तरेषु पुत्रत्वमेवमेव प्रवर्तक:

tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca | manvantareṣu putratvam evam eva pravartakaḥ ||

वैशम्पायन बोले— उत्तम प्रकार से किए हुए तप, तथा यम और नियम के अनुशासन से मन्वन्तर-मन्वन्तर में बार-बार पुत्रत्व की प्राप्ति होती है; यही कारण-धर्म उसी प्रकार निरन्तर चलता रहता है।

तपसाby austerity
तपसा:
Karana
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
सुतप्तेनwell-performed / thoroughly practiced (austerity)
सुतप्तेन:
Karana
TypeAdjective
Rootसुतप्त
FormNeuter, Instrumental, Singular
यमेनby restraint (yama)
यमेन:
Karana
TypeNoun
Rootयम
FormMasculine, Instrumental, Singular
नियमेनby observance (niyama)
नियमेन:
Karana
TypeNoun
Rootनियम
FormMasculine, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
मन्वन्तरेषुin (various) Manvantaras / cosmic cycles
मन्वन्तरेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमन्वन्तर
FormNeuter, Locative, Plural
पुत्रत्वम्sonship / the state of being a son
पुत्रत्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुत्रत्व
FormNeuter, Accusative, Singular
एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
एवindeed / only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
प्रवर्तकःone who causes to proceed / promoter / initiator
प्रवर्तकः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रवर्तक
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
M
Manvantara
Y
Yama (as discipline)
N
Niyama

Educational Q&A

Ethical self-discipline—tapas supported by yama and niyama—functions as a continuing causal force, shaping one’s destiny and enabling repeated attainment of desired relational status (here, sonship) across cosmic cycles.

Vaiśampāyana states a general principle within the Śānti Parva’s instruction: through sustained ascetic and moral practice, beings secure particular outcomes that recur even across different Manvantaras, emphasizing continuity of karmic causation over vast time.