Shloka 29
Adhyāya 283: Varṇa-vṛtti, Nyāya-ārjana, and the Decline-and-Restoration of Dharma (वर्णवृत्तिः न्यायार्जनं च)
Devanagari script
इत्युक्त्वा भगवान् पत्नीमुमां प्राणैरपि प्रियाम् । सो5सृजद् भगवान् वक्त्राद् भूतं॑ घोरं प्रहर्षणम्
Translation
अपने प्राणों से भी अधिक प्रिय पत्नी उमा से ऐसा कहकर भगवान् महेश्वर ने अपने मुख से एक अद्भुत एवं भयंकर प्राणी को प्रकट किया, जो उनके हर्ष को बढ़ाने वाला था।
Word by Word
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
TypeVerb
Rootवच्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), parasmaipada (usage)
भगवान्the Lord
भगवान्:
Karta
TypeNoun
Rootभगवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
पत्नीम्wife
पत्नीम्:
Karma
TypeNoun
Rootपत्नी
FormFeminine, Accusative, Singular
उमाम्Umā
उमाम्:
Karma
TypeNoun
Rootउमा
FormFeminine, Accusative, Singular
प्राणैःwith (his) lives; even by life-breaths
प्राणैः:
Karana
TypeNoun
Rootप्राण
FormMasculine, Instrumental, Plural
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
प्रियाम्dear/beloved
प्रियाम्:
TypeAdjective
Rootप्रिय
FormFeminine, Accusative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
असृजत्created/emitted
असृजत्:
TypeVerb
Rootसृज्
FormImperfect (लङ्), 3rd, Singular, Parasmaipada
भगवान्the Lord
भगवान्:
Karta
TypeNoun
Rootभगवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
वक्त्रात्from (his) mouth
वक्त्रात्:
Apadana
TypeNoun
Rootवक्त्र
FormNeuter, Ablative, Singular
भूतम्a being/creature
भूतम्:
Karma
TypeNoun
Rootभूत
FormNeuter, Accusative, Singular
घोरम्terrible
घोरम्:
TypeAdjective
Rootघोर
FormNeuter, Accusative, Singular
प्रहर्षणम्delighting; causing joy
प्रहर्षणम्:
TypeAdjective
Rootप्रहर्षण
FormNeuter, Accusative, Singular
Speaker
दक्ष उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes