Previous Verse
Next Verse

Shloka 38

अव्यक्त-मानस-सृष्टिवादः

Doctrine of Creation from the Unmanifest ‘Mānasa’

मूर्ख मनुष्य स्वर्गमें देवताओंकी भाँति सदा विषयसुखमें मग्न रहते हैं; क्योंकि उनका चित्त विषया-सक्तिके कीचड़में लथपथ होकर मोहित हो जाता है ।।

mūrkhaḥ manuṣyaḥ svargam iva devatāvat sadā viṣaya-sukheṣu magnaḥ tiṣṭhati; tasya cittaṃ viṣayāsakti-paṅke liptam mohitam bhavati. sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ, duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukha-udayam. bhūtis tv evaṃ śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase.

ब्राह्मण बोले— मूर्ख मनुष्य स्वर्ग में देवताओं की भाँति सदा विषय-सुख में मग्न रहते हैं; क्योंकि उनका चित्त विषयासक्ति के कीचड़ में लथपथ होकर मोहित हो जाता है। आरम्भ में आलस्य सुख-सा लगता है, पर अन्त में वही दुःख देता है; और कार्यकौशल आरम्भ में दुःख-सा लगता है, पर वही सुख को जन्म देता है। इसलिए लक्ष्मी सहित ऐश्वर्य का निवास कार्यकुशल और उद्योगी में होता है, आलसी में नहीं।

सुखम्pleasure/happiness
सुखम्:
Karta
TypeNoun
Rootसुख
FormNeuter, Nominative, Singular
दुःख-अन्तम्having sorrow as its end
दुःख-अन्तम्:
Karta
TypeAdjective
Rootदुःखान्त
FormNeuter, Nominative, Singular
आलस्यम्laziness
आलस्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootआलस्य
FormNeuter, Nominative, Singular
दुःखम्pain/sorrow
दुःखम्:
Karta
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Nominative, Singular
दाक्ष्यम्skill/efficiency
दाक्ष्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootदाक्ष्य
FormNeuter, Nominative, Singular
सुख-उदयम्bringing about happiness; having happiness as its rise/result
सुख-उदयम्:
Karta
TypeAdjective
Rootसुखोदय
FormNeuter, Nominative, Singular
भूतिःprosperity/fortune
भूतिः:
Karta
TypeNoun
Rootभूति
FormFeminine, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
एवम्thus/in this manner
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
श्रियाwith prosperity; with Lakshmi
श्रिया:
Karana
TypeNoun
Rootश्री
FormFeminine, Instrumental, Singular
सार्थाaccompanied (by); together with
सार्था:
Karta
TypeAdjective
Rootसार्थ
FormFeminine, Nominative, Singular
दक्षेin the capable/efficient (man)
दक्षे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootदक्ष
FormMasculine, Locative, Singular
वसतिdwells/resides
वसति:
TypeVerb
Rootवस्
FormPresent, Indicative, Third, Singular, Parasmaipada
not
:
TypeIndeclinable
Root
आलसेin the lazy (man)
आलसे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootआलस
FormMasculine, Locative, Singular

ब्राह्मण उवाच

ब्राह्मण (Brahmin speaker)
देवताः (gods)
श्री/लक्ष्मी (Śrī/Lakṣmī, fortune)

Educational Q&A

Pleasure that comes from idleness and sense-indulgence is deceptive: it begins as comfort but ends in suffering. Diligent, skillful effort may feel difficult at first, yet it produces lasting happiness and attracts prosperity (Śrī/Lakṣmī).

In the didactic setting of the Śānti Parva, a Brahmin speaker delivers moral instruction, contrasting the deluded life of attachment and laziness with the fruitful path of competence and sustained effort.