Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
हरेत कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या- दर्थे दीर्घ वीर्यमस्योपहन्यात् । रिपुर्देष्टा दुर्बलो वा बली वा तस्माच्छत्रोर्नैंव हीयेदू यतात्मा
bhīṣma uvāca | haret kīrtiṃ dharmam asyoparundhyād arthe dīrghaṃ vīryam asyopahanyāt | ripur dveṣṭā durbalo vā balī vā tasmāc chatror naiva hīyed u yatātmā ||
भीष्म ने कहा—द्वेष रखने वाला शत्रु दुर्बल हो या बलवान, वह राजा की कीर्ति हर लेता है, उसके धर्म में बाधा डालता है और अर्थ-साधन में उसकी दीर्घकाल से संचित शक्ति को भी क्षीण कर देता है। इसलिए आत्मसंयमी राजा शत्रु के विषय में कभी लापरवाह न हो।
भीष्म उवाच
A ruler must remain vigilant toward enemies at all times; even a seemingly weak foe can damage reputation, disrupt righteous governance (dharma), and undermine prosperity and power (artha and vīrya). Self-control should be paired with strategic alertness, not complacency.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises Yudhishthira on rajadharma. Here he warns that an enemy’s malice can erode a king’s standing and capacity, so the king should not relax his guard.